روشى مستبدانه و دور از منطق از قيد حجاب رهائى يافتند و به تدريج از بركت قوانين و مقررات جديد از رنج احكام و نظامات ظالمانه خلاصى يافتند ، ولى اين تغييرات و تحولات عاقلانه ، آگاهانه ، دموكراتيك و براساس مطالبات و مبارزات اكثريت زنان صورت نگرفت [ * ] ، خاندان پهلوى به جاى آنكه با اجراى قانون اساسى و احترام به آزادى و مشروطيت ، زبان و قلم و عقيده و مطبوعات را آزاد گذارد و به زنان امكان دهد كه با تشكيل مجامع و اتحاديهها به بحث و گفتگوى آزاد بپردازند ، و در مقام درمان دردهاى فردى و اجتماعى خود برآيند ، با يك امريّه و دستور ، زنان را مجبور به كشف حجاب نمودند و متخلّفين را با زشتترين روشها مورد بازخواست و تعقيب قرار دادند . به همين علت آزادى زنان در ايران چنان كه بايد ريشه و بنيان اجتماعى پيدا نكرد . نخستين زنى كه شجاعانه در راه آزادى زنان به مبارزه برخاست قرة العين [ * ] بود كه به دست دژخيمان ناصر الدينشاه كشته شد ، بعد از او اين مبارزه قطع نشد و به كندى ادامه يافت .
براى آنكه خوانندگان بيشتر به وضع اجتماعى زنان در ايران و ديگر ممالك اسلامى آشنا شوند ، به منابع تاريخى رجوع مىكنيم ، و وضع زناشوئى و موقعيّت اجتماعى زنان را از قرون پيش تاكنون مورد مطالعه قرار مىدهيم :
تاريخچهء زناشويى
زناشويى مانند ديگر پديدههاى اجتماعى در طول تاريخ بشر تغييرات و دگرگونيهاى فراوان يافته است : « . . . در برخى از جامعههاى كهنسال ، اعضاى هر خانواده فقط با يكديگر ازدواج مىكردند ولى اين نوع زناشوئى كه « درونهمسرى » نام دارد تدريجا دستخوش محدوديتهايى شده است چنانكه در اكثر جامعههاى متمدن باستانى و جامعههاى ابتدايى كنونى ، ازدواج پدر و دختر يا مادر و پسر و يا برادر و خواهر را زناى با محارم تلقى كرده و ( تابو
Taboo
) يا حرام شمردهاند .
. . . در بعضى جامعهها ، حتى ازدواج اعضاى يك طايفه با يكديگر كارى ناپسند است . . . به اين ترتيب ، در جريان تكامل اجتماعى ، درونهمسرى جاى خود را به برونهمسرى مىدهد به اين معنى كه افكار عمومى با گذشت زمان مقرر مىدارد كه هر مرد و زنى بايد براى همسرگزينى پا از دايرهء محدود خانواده و بستگان نزديك خود بيرون گذارد . بديهى است كه مرزهاى اين دايره در همهء جامعهها برابر نيستند . رسم همسرگزينى و خانوادهسازى بسياربسيار كهن است . . . برخى از جامعهشناسان برآنند كه در سپيدهدم تاريخ انسان ، زنان و مردان آزادانه اختلاط داشتند و بىبندوبار با يكديگر مىآميختند و سپس اين درآميختگى جنسى مختصر انتظامى پذيرفت و به شكل زناشوئى گروهى . . . درآمد . اقتضاى زناشويى گروهى اين است كه