احتياط ارتش از طوايف و ايلات و عشاير و سوارهايى كه امرا و ملاكين بزرگ براى ملازمت ركاب پادشاه از اطرافواكناف مىفرستادند تشكيل مىشد . اين افراد اغلب با اسب و اسلحه به معيت سركردگان خود براى التزام ركاب شاهانه به مقر حكومت مىآمدند .
لباس افراد عبارت بود از قبايى كوتاه ، شلوارى گشاد و جوراب و مچپيچ ، و كفش آنها قطعه چرمى بود كه با نوار محكم به پا بسته مىشد .
روحيهء سپاهيان
قبل از آنكه حرص و آز شديد بر مزاج نادر چيره شود ، مسلما سربازان ، كمابيش نادر را دوست مىداشتند و با علاقه و صميميت در راه موفقيت او مىكوشيدند ، در ايامى كه نادر براى طرد افاغنه قد برافراشته بود ، نهتنها سربازان ، بلكه تودهء مردم از دلوجان به او يارى مىكردند و كسانى كه از مظالم افغانها به جان آمده بودند ، با شور و شوق فراوان به ارتش وى مىپيوستند . ولى پس از آنكه وى خود را سلطان ايران شمرد ، به جاى آنكه در راه سعادت مردم و ترميم خرابيها قدمى بردارد ، به كشورگشايى و توسعهطلبى پرداخت .
و براى آنكه بتواند مخارج جنگ و سربازان خود را تأمين كند ، مالياتهاى سنگين به مردم بلاديدهء ايران تحميل كرد . اين كارهاى نابخردانه و ديگر خبطهاى سياسى ، مردم ايران را از او متنفر ساخت ، بهطورى كه در سالهاى آخر سلطنت نادرى ، همه در انتظار مرگ او بودند . به قول جونس هنوى « سربازان نادر مسلما از نخستين كسانى بودند كه به محض پراكنده شدن خبر مرگ ، سر به شورش برمىداشتند . »
« اين اشخاص نهتنها در دل خود به او لعنت مىفرستادند ، بلكه از او نيز بد مىگفتند و اظهار مىداشتند كه اين پادشاه داراى حس انسانى نيست . و بنابراين استعداد نظامى او نبايد موجب سلطنت او باشد . گذشته از اين ، شمارهء سربازان ايرانى در ارتش او كمتر از شمارهء سربازان تركمانى بود . سربازان ايرانى خود را تحت تسلط كسانى مىديدند كه از آنها تنفر داشتند . مردم كه بهطور كلى دارايى خود را از دست داده بودند ، فقط در اثر قوهء قهريه شورش نمىكردند . و با وجود اين ، چنان پريشان و حيران بودند كه از هرگونه تغييرى بيم داشتند . » هنوى در جاى ديگر مىنويسد : « هرشخص متفكرى مىديد كه مرگ نادر چه عواقب ناگوارى براى ايران در بر خواهد داشت و حال آنكه تمام مردم اين كشور خواهان مرگ او بودند . » « 1 »
تعداد سپاهيان نادر
راجع به تعداد قشون نادر نظريات مختلفى بيان شده است ؛ هنوى مىگويد كه قشون او از دويست هزار نفر تشكيل شده بود . به هنگام جنگ در شماخى ( 1735 ) نادر به قول يكى از همرزمانش ، 90 هزار جنگجو داشت .
« به گفته محمد كاظم ، تعداد سربازان نادر ، در دورهاى كه براى جنگ با تركيه ( 1743 ) آماده مىشد ، 375 هزار نفر بود . به گفتهء هنوى قشون دايمى روىهمرفته 40700 نفر بود . سوارنظام
هامش
( 1 ) . زندگى نادر شاه ، پيشين ، ص 297 .