اميرداد :
ظاهرا كسى كه اجراى اوامر شاه در روز مظالم و يا تصدى امور مظالم به عهده او بوده است ، بدين عنوان خوانده مىشد : « اميرداد حبشى بن التونتاق كه در سال 490 از جانب بركيارق بن ملكشاه ( 498 - 485 ) امارت خراسان يافت ( ابن الاثير حوادث سنه 490 ) و اميرداد ابو بكر بن مسعود كه نظامى عروضى نام وى را در حكايتى دوبار آورده است ( چهار مقاله طبع تهران 1336 ص 69 - 98 ) و از عبارت متن كه اين كلمه به صورت اضافه آمده نيز معلوم مىشود كه عنوان مذكور نشانهء يكى از مشاغل دربارى يا ديوانىست . مانند « اميربار » و ميرشكار « و مير آخور » و دادبك ( مركب از فارسى و تركى ) تعبير ديگر است از آن و حبشى بن آلتونتاق را دادبك نيز خواندهاند . » « 1 »
عوان - اعوان
« به معنى سرهنگ ديوان و مأمور اجراى ديوان قضا ، و حسبت و عوان خود به احتمال قوى مخفف اعوان است يعنى ياران كه اصطلاحا نزد ارباب ديوان اطلاق مىشده است بر كسى كه اجراى اوامر ديوان بر عهدهء او بود .
مگوى خيره كه چون رسته شد فلان اعوان * مگوى خيره كه چون برده شد فلان ابدال
قطران تبريزى
مىزند او را كه هين او را بزن ، * زان عوانان نهان افغان من !
قاضيان و وكيلان دادگسترى در ممالك اسلامى
« بر خلاف مشاغل عمومى و لشكرى كه نامسلمانان ، نظير پارسيها ، يهوديان و مسيحيان ، نيز مىتوانستند در آن شركت جويند ، قاضيگرى و رسيدگى به دعاوى مردم منحصرا به مسلمانان واگذار مىشد و پيروان اديان و مذاهب ديگر ، از گروه خودشان يكى را براى قاضيگرى و دادرسى برمىگزيدند . در ممالك اسلامى ، خليفه شخصا از ميان جمعى از مجتهدان ، يك نفر را به عنوان قاضى برمىگزيد . هرقاضى ممكن بود روزانه ، پنجاه پرونده رسيدگى و دادرسى كند .
محضر قاضى در مسجدهاى بزرگ يا مسجد جامع قرار داشت و جريان دادرسى علنى بود . غير از دعاوى مربوط به صاحبمنصبان عالىرتبه ، قاضى به كليهء اختلافات رسيدگى مىكرد . در دستگاه خلفاى فاطمى مصر ، مهمترين محاكم قاهرهء قديم در جامع عمرو عاص تشكيل مىشد .
قاضى القضات با جامهاى سياه و كلاهى مشكى و بلند و شمشيرى مخصوص در مقر خود كه از بالشهاى ابريشمين پوشيده شده بود ، جلوس مىكرد و در اطراف او سوگندخوردهها و پنج مأمور اجرا و چهار عضو دفترى ، هريك در جاى مخصوص خود مىنشستند .
سابقا طرفين دعوى ، در مقابل قاضى مىايستادند و طرح دعوى مىكردند ، ولى از قرن دهم ميلادى همهء اصحاب دعوى ، اجازهء نشستن داشتند . حقوق كارمندان قضايى به قرار زير بود :
در سال 912 ميلادى رئيس دفتر قاضى در بغداد هرماه سىصد سكهء طلا ، مأمور اجرا 120 ، داروغه و محتسب كه در مدخل محكمه به دعاوى كوچك رسيدگى مىكردند همه ماهه صد
هامش
( 1 ) . فروزانفر ، بهاء حواشى ولد ، جزء 4 ، ص 213 .