فرستاده مىشد و پس از رسيدگى در دفاتر استيفاى حقوق دولتى ، آن هم در صورتى كه اختلافى پيش نمىآمد و اعتراضى نمىشد ، ثبت مىگرديد و مفاصا حساب صادر مىشد .
تلاش هر « صاحب جمع » يا « مؤدى » و يا « مأمور ماليات » بر اين بود كه مفاصا حساب دريافت دارد . تا آخر سلطنت ناصر الدين شاه قاجار كموبيش بطور منظم حساب دخلوخرج روشن بود و چون مخارج كشور هميشه در حدود درآمد وصولى از استانها و شهرستانها تعيين مىگرديد ، تعادل در جمع و خرج برقرار بود و كسرى پيدا نمىشد تا به وام خارجى احتياج باشد . « 1 »
وام خارجى :
اما در دوران سلطنت مظفر الدين شاه بر اثر حوادث گوناگون ، بىنظمى رو به تزايد نهاد . بخششهاى بىحساب ، مخارج سفرهاى شاهانه به اروپا و طمع و حرص و چپاول درباريان ، كار را بدانجا كشانيد كه پس از مدت كوتاهى خزانه تهى شد . علاوه بر اين ، در آن زمان باقىماندهء مستشاران روسى در قزاقخانه ، فرانسويها در نيروى نظامى ( كه فقط اسمى از آن باقى بود ) ، عناصر بلژيكى در گمركات و پست و سوئديها و ايتالياييها در ژاندارمرى ، از خزانهء دولت ايران مقررى مىگرفتند . . . جالب آن بود كه در چنين احوالى ، دول استعمارى براى آنكه دولت ايران را تحت فشار اقتصادى شديدترى قرار دهند و از اين راه حلقهء استعمار را تنگتر كنند ، شروع به دادن قرضهاى سنگين به ايران نمودند و بدينوسيله بارهاى طاقتفرسايى بر دوش دولت و ملت ايران نهادند .
سردستهء بزرگ استعمارطلبان آن روز ، انگليس و روسيه تزارى بودند كه تا قبل از ورود مرگان شوستر به ايران قروض زير را به دفعات و با شرايط وحشتناك تحميل مىنمودند .
1 . سال 1309 ه ق ( 1892 م . ) پانصد هزار ليرهء انگليسى در ازاى الغاى انحصار تنباكو .
2 . سال 1317 ه ق ( 1900 م . ) 28 ميليون منات روسى به مدت 75 سال از بانك استقراضى روس با فرع 5 % كه جمع نزول آن در مدت مذكور 22 ميليون منات مىشد . اين قرض براى مخارج سفر مظفر الدين شاه به اروپا گرفته شد .
3 . سال 1320 ه ق ( 1902 م . ) ده ميليون منات براى انجام سفر دوم مظفر الدين شاه به اروپا به وسيلهء دولت روسيه .
4 . سال 1322 ه ق ( 1904 م . ) قرض از انگليس به مبلغ 281 ، 314 ليره توسط بانك شاهنشاهى و با اجازهء دولت روس به مدت 15 سال .
5 . سال 1905 م . ( 1322 ه ق ) وام از انگلستان به مبلغ صد هزار ليره .
6 . سال 1911 ( 1329 ) وام از دولتين روس و انگليس به مبلغ يك ميليون و 150 هزار ليره .
لايحهء گرفتن ششمين وام روز دوم مه 1911 ( 3 جمادى الاولى 1329 ) از تصويب مجلس
هامش
( 1 ) . براى جمعآورى اطلاعات از يادداشتهاى آقاى خان ملك ساسانى و مقاله آقاى محمود بدر در سالنامهء دنيا ، و نيز از كتاب اختناق ايران ، ترجمهء ابو الحسن موسوى شوشترى از ص 12 به بعد استفاده شده است .