اوست ، براى مال التجارهء مهم خودش كه قند باشد ، فقط صدى سه و براى نفت تصفيه شده فقط صدى نيم گمرك مىداد . علاوه بر اين ، روسيه « ترانزيت » يعنى عبور بىگمرك هرمال التجارهء غير روسى را براى اين قدغن كرد . لهذا تجار غيرروسى سعى كردند كه به واسطهء بستههاى امانات پستى ( : كلى پستال ) كه عبور آنها از روسيه از قرار عهدنامهء بين المللى آزاد است و حق بازكردن آن را ندارند ، مال التجاره به ايران وارد كنند .
شوستر براى آنكه به وضع مالى ايران سر و صورتى بدهد ، گمركات ايران را كه در تحت نظر « مرنار » اداره مىشد با استفاده از اختيارات تامهاى كه داشت ، زير نظر خود گرفت و به نفع ايران قدمهايى برداشت ، وضع مالى قشون ايران را سروصورتى داد . وى تصميم گرفت براى اولينبار در ايران از عموم طبقات فقير و غنى ماليات بگيرد . و براى اجراى نقشهء خود از نيروى نظامى استمداد جست . « بسيارى از رجال بزرگ و متمول ايران مانند علاء الدوله و سپهدار و فرمانفرما و غيرهم ، مبلغى زياد ماليات عقبافتاده داشته ، و تا آن زمان از پرداختن آن ابا كرده بودند . بايد اين قصهء مضحك را در كتاب خود شوستر خواند كه چگونه مردى چون فرمانفرما كه داراى چندين ميليون تمول است و يكى از دوستان صميمى روس است ، گريهكنان از مجلس شوراى دولتى استدعا مىكند كه او را در مقابل خدماتى كه براى مملكت كرده است از پرداختن ماليات عقبافتاده كه خزانهدارى كل از او مىخواهد معاف دارند . لكن شوستر محكم ايستادگى كرد و عقب نرفت و به اين شكل از چندين سال به اين طرف ، دفعهء اول بود كه نمايندگان سياسى ايران در خارجه از خزانه كه در وقت ورود شوستر به كلى تهى بود و حالا كمكم پر مىشد منظما مواجب خود را دريافت كردند . » « 1 »
اصلاح وضع مالى ايران ، مقدمهء ديگر اصلاحات اساسى در ايران بود . به همين علت ديرى نگذشت كه دولتين انگلستان و روس به طور جدى از دولت ايران خواستند كه مرگان شوستر را از ايران اخراج كنند . روسها در يك اولتيماتوم 48 ساعته در 7 ذى الحجهء 1329 ( 29 نوامبر 1911 به دولت ايران اجراى مواد زير را خواستار شدند . )
1 ) اخراج شوستر ، 2 ) تعهد دولت ايران به اينكه در آينده بدون تصويب روس و انگليس يك غيرايرانى را به خدمت ايران درنياورد ، 3 ) پرداختن خسارت به دولت روس بابت فرستادن قشون به ايران .
وقتى كه مسألهء اخراج شوستر و ديگر مواد در مجلس شوراى ملى مطرح شد ، با تمام خطراتى كه حيات نمايندگان را تهديد مىكرد ، شجاعانه مواد درخواستى را رد كردند . روسيهء تزارى متقابلا شهرهاى شمالى ايران را اشغال كرد و در شهر تبريز عدهاى از آزاديخواهان و اصلاحطلبان از جمله ثقة الاسلام را به دار آويختند و جمعى را با گلوله كشتند . با اين فجايع و
هامش
( 1 ) . كشف تلبيس ، پيشين ، ص 21 به بعد .