مالياتهاى مستقيم و غيرمستقيم دريافت شده 000 ، 000 ، 18 ريال ، كل حقوق و هزينههاى پرداختشده از بودجهء دارايى 240 ميليون ريال . توضيح آنكه معادل 4 / 1 آن يا 60 ميليون ريال اختصاص به بودجهء فرهنگ كاشان داشته است . » « 1 »
ماليات راهدارى :
در اعلاميهء بدون تاريخى كه ظاهرا مربوط به دورهء مظفر الدين شاه است ، راجع به حقوق راهدارى چنين مىخوانيم : « چون بعضى از مكاريها در موقع ايابوذهاب از راه شوسهء گيلان وجه نقدى ندارند ، از بابت راهدارى اسباب خود را در راهدارخانه ، گرو گذاشته ديگر به سراغ اسباب خود نرفته ، مبلغى خسارت متوجه ادارهء راه و شوسه شده است . لهذا براى رفع اين گفتگو و اصلاح اين مسئله ، مقرر است كه هريك از مكاريها براى حق العبور اسبابى در راهدارخانه رهن بگذارند . تكليف مباشرين اين است كه يك دهنيم ، اسبابها را كمتر قيمت نموده . . . » و اگر تا چهار ماه كسى براى مطالبهء اسباب گروى خود مراجعه نكرد ، مباشرين اسبابها را بابت حق راهدارى برمىداشتند ( اعلان شمارهء 6 ) . « 2 »
در نخستين ماههاى تشكيل مجلس ، وضع آشفتهء مالى كشور مورد توجه نمايندگان قرار مىگيرد . در گزارش موجود وزارت خارجه انگلستان مربوط به ژانويهء 1907 ، ناصر الملك وزير ماليه به نمايندگان ملت مىگويد : « ميل دارم معنى درآمد و هزينه را كه در اين كشور معمول و مرسوم مىباشد تشريح كنم . ضمن يك صورت و فهرستى كه تنظيم و به دولت تسليم مىگردد ، عوايدى كه از هرمحلى وصول مىشود تعيين مىگردد . در مقابل مجموع اين درآمد ، شاهنشاه قوانين و دستخطهايى كه نشاندهندهء هزينهء دولت است ، صادر مىنمايد . سپس براى اشخاصى كه بايد پولهايى دريافت دارند ، سندهايى صادر مىشود . . . من تنها مسئول وجوهى هستم كه در اختيارم قرار مىگيرد و در برابر آن صورتحساب تسليم مىكنم . وضع مالى ما ، با سيستمى كه در كشورهاى خارج اجرا مىشود تشابهى ندارد . . . هريك از وزارتخانهها بودجهء خاص خود را به وزارت دارايى ارسال مىدارند ، لكن وزارت ماليه مسئول آنها نيست . تاكنون از اين شيوه پيروى شده . اما در آينده هرسيستمى كه مقرر گردد مراعات خواهد شد . . . سعد الدوله گفت : پس بنابه گفتهء خود شما ، شما وزير ماليه نيستيد ، بلكه يك حسابدار مىباشيد . وزير ماليه نتيجتا گفتهء او را تصديق كرد . » « 3 »
وضع مالى ايران در جريان نهضت مشروطيت
ادوارد براون در تاريخ انقلاب ايران مىنويسد : « . . . مسألهء مالى از بغرنجترين مسائل روز بود كه مجلس با آن روبرو گرديد ، چون بررسى و مطالعهء ريز بودجه ، مورد نظر مجلس بود ، به كميسيون دارايى رسيدگى به اين كار واگذار گرديد . . . از ديرباز ولخرجى و توانگر ساختن بزرگان و
هامش
( 1 ) . تاريخ اجتماعى كاشان ، پيشين ، ص 279 .
( 2 ) . مجلهء بررسيهاى تاريخى ، شماره مسلسل 26 ، پژوهنده دكتر رضوانى استاد دانشگاه .
( 3 ) . اسناد محرمانهء وزارت خارجه انگلستان ، ص 181 .