استفاده از تجربيات جامعهء ملل سابق و طرحى كه براى تعرفهء گمركى تهيه گرديده و در بسيارى از كشورهاى جهان مورد استقبال و استفاده قرار گرفته بود ، قانون تعرفهء گمركى در دهم تير 1337 به تصويب مجلس شوراى ملى رسيد . قانون مزبور مشتمل بر 36 ماده و جدول منضم به آن است كه مشتمل بر 21 فصل و 86 بخش و 991 نوع كالا هست . در آن فصول انواع كالاها به حال مادهء اوليهء ، نيمهساخته ، و تمام شده ، و آماده به مصرف ذكر شده ، و با رعايت احتياجات كشور ، توليدات داخلى تقويت و حمايت صنايع ملى ، قوهء خريد و ميزان نيازمندى طبقهء مصرفكننده براى آنها حقوق و عوارض گمركى وضع گرديده است . درآمد ادارهء كل گمرك در اولين سال تأسيس 1277 شمسى ، جمعا بالغ بر ده ميليون ريال بود و در سال 1338 شمسى به بيش از 9 ميليارد ريال كه برابر با 3 / 1 بودجه كل كشور بود رسيد . در قبال آن درآمد هنگفت هزينهء اداره گمرك در سال 1338 بالغ بر 240 ميليون ريال ، يعنى كمتر از سه درصد درآمد مذكور بود . « 1 »
سوء استفادههاى موسيو نوز بلژيكى :
دربارهء سوء استفادههاى مالى و اقتصادى « نوز » ، نهتنها نمايندگان دورهء اول مجلس مطالب زيادى كشف و برملا كردند ، بلكه ترجمهء قسمتى از نامهء شمارهء 54 مورخ 25 مارس 1907 وزيرمختار انگليس به سر ادوارد گرى ، اسرار زيادى را در معرض افكار عمومى قرار مىدهد . طبق مندرجات اين گزارش ، وزير دارايى مشير الدوله محرمانه به سفير انگليس مىگويد :
« . . . موسيو نوز در مورد مخارج ادارهء گمركات اختيار نامحدود يا به اصطلاح « چك امضاشدهء سفيد » داشته و دولت ايران ابدا در كار او هيچ نوع كنترل يا نظارتى نداشته است . موسيو نوز تنها در مقابل صدراعظم ، خود را مسئول مىدانسته است و بس . صدراعظم از اين موقعيت فقط به نفع جيب خود استفاده مىكرد و سهم خود را از اين غنيمت و تاراج ، مطالبه مىكرده است . . .
درآمد موسيو نوز به ميزان بسيار زيادى از پنجاه هزار فرانك كه حقوق قراردادى او بود تجاوز كرده است ، چنانكه قرارداد دريافت وامى به وسيلهء موسيو نوز در خارج از كشور منعقد شود ، سود و اختيارات او به عنوان رئيس هيأت مأمور مذاكره و مأمور پرداخت پول بسيار قابل ملاحظه خواهد بود . » « 2 »
اطلاعاتى پراكنده در پيرامون وضع مالى ايران
چگونگى اخذ عوارض : سر اسپرينگ رايس در تاريخ 19 ماه مه 1907 ضمن نامهاى ، از علاء السلطنه تقاضا مىكند كه به وضع نابسامان مناطق جنوبى پايان بخشد و از اخذ عوارض غيرقانونى و زد و خوردها و جنايات مختلف جلوگيرى نمايد . از جمله مىنويسد يك ماه قبل در يزد « بابك خان در يك كاروانسرا يكى از قاطرچيان را به اين جهت كه
هامش
( 1 ) . ماهنامهء گمرك ، ش 327 به بعد . و نيز ر ك . كريستنسن ، ايران در زمان ساسانيان ، ترجمهء رشيد ياسمى ، ص 146 ؛ لغتنامهء دهخدا ، مادهء « گمرك » ، ص 419 .
( 2 ) . اسناد محرمانهء وزارت خارجهء انگلستان ، ص 258 .