بابت ماليات مستقيم بدون خالصجات ، معادل بوده است با 010 ، 047 ، 41 علاوه بر آن مبلغى متجاوز از 9 ميليون قران بابت بقاياى سنوات پيش عايد دولت شده بود . » « 1 »
ماليات غيرمستقيم :
تا قبل از مشروطيت ( 1324 ) در ايران ماليات غيرمستقيمى وجود نداشت . ولى پس از آن ، كسر بودجه و مخارج روزافزون دولت ، وكلاى ملت را بر آن داشت تا سرچشمههاى جديدى براى تزييد عايدات پيدا كنند .
1 ) دولت در سال 1328 استخراج و فروش نمك را در سراسر ايران به خود انحصار داد و سازمانهايى براى اخذ عوارض بوجود آورد . ولى چون نمك مورد نياز عمومى بود ، مجلس در سال 1329 به الغاى آن رأى داد .
2 ) تحديد ترياك ، قانون اين ماليات در سال 1329 در 6 ماده از مجلس گذشت ، بنابراين قانون ، مقرر گرديد از هرمثقال ترياك ماليده ، سىصد دينار ماليات دريافت شود ، و براى جلوگيرى از استعمال شيره سوختهء ترياك ، معتادين مكلف بودند سوختهء ترياك را به مأمورين تسليم و براى هرمثقال سوخته نه شاهى بگيرند . مأمورين دولتى موظف بودند سوختههاى جمع شده را تلف نمايند و با وضع ماليات تصاعدى بر ترياك موجباتى فراهم كنند كه استعمال ترياك به كلى منتفى شود و استعمال ترياك جز آنچه به عنوان دوا لازم است ، ممنوع گردد . ولى نقشهء دولت به عللى چند عملى نگرديد ، عايدات ترياك كليهء ايران را در سال 1335 دولت سه ساله از قرار سالى هشتصد هزار تومان به تجارتخانهء طومانيانس واگذار نمود . صادرات ترياك از سال 1288 تا 1314 قوس صعودى طى كرده است چنانكه ، در سال 1288 قيمت ترياك صادر شده 67048 ليرهء انگليسى معادل 1542104 قران بود ، و در سال 1314 اين قيمت به 708 ، 258 ليرهء انگليسى ترقى كرده است كه تقريبا معادل 692 ، 676 ، 12 قران است . بايد دانست كه در سال 1288 قيمت تقريبى ليره 23 قران و در سال 1314 اين قيمت به 49 قران افزايش يافته است .
از سال 1327 بر مواد الكلى نيز مالياتهايى تحميل شد كه برحسب اختلاف جنس ميزان آن فرق مىكرد . دولت مىتوانست بطريهاى مشروبى كه بدون باندرول دولت باشد ضبط نمايد و فروشنده را كيفر دهد . بنابه عقيدهء مرنار ، عايدات دولت از منابع فوق از 700 هزار تا يك ميليون و چهار صد هزار تومان قابل پيشبينى بود . علاوه بر آنچه گفتيم ، قانون ماليات بر نواقل و ماليات بر دخانيات و ماليات بر مستغلات ، از تصويب مجلس گذشت . ماليات بر نواقل توسط مباشرين شهردارى وصول و تحت نظر انجمن بلدى خرج مىشد و با وجود معافيتهايى كه قائل شده بودند ، ميزان آن در سال 1330 از دو ميليون و 28 هزار قران تجاوز كرد .
به موجب قانون ماليات بر دخانيات كه در سال 1333 از مجلس گذشت ، مقرر گرديد كه از
هامش
( 1 ) . جمالزاده ، گنج شايگان ، ص 118 به بعد .