ماليهء ايران :
آقاى جمالزاده در كتاب گنج شايگان كه در سال 1335 به رشتهء تحرير درآمده است ، دربارهء ماليهء ايران چنين مىنويسد :
« عايدات دولتى عبارت از وجوهات نقدى و جنسىست كه از رهگذرهاى مختلفه داخل صندوقهاى دولت مىگردد ، و مهمترين سرچشمههاى عايدات دولتى ايران از قرار ذيل است :
1 ) ماليات مستقيم ، 2 ) مالياتهاى غيرمستقيم ، 3 ) ادارهء گمرك ، 4 ) ضرابخانه ، 5 ) پست و تلگراف ، 6 ) تذكره ، 7 ) خالصجات ، 8 ) معادن ، 9 ) حق تمبر و ثبت اسناد ، 10 ) امتيازات و وجه الاجارهها .
كليه عايدات
در سال 1255 از هرحيث 150 ، 526 ، 34 قران بوده است .
در سال 1268 بدون ماليات جنس 824 ، 257 ، 28 قران بوده است .
در سال 1270 از هرحيث 580 ، 665 ، 33 قران بوده است .
در سال 1293 از هرحيث 000 ، 700 ، 50 قران بوده است .
در سال 1302 از هرحيث 000 ، 800 ، 50 قران بوده است .
در سال 1303 بدون ماليات جنسى 530 ، 201 ، 48 قران بوده است .
در سال 1306 از هرحيث 630 ، 687 ، 54 قران بوده است .
در سال 1308 از هرحيث 000 ، 000 ، 60 قران بوده است .
در سال 1325 از هرحيث 000 ، 000 ، 80 قران بوده است .
در سال 1330 از هرحيث 799 ، 253 ، 119 قران بوده است .
در سال 1331 از هرحيث 050 ، 689 ، 130 قران بوده است .
مرگان شوستر در كتاب خود موسوم به اختناق ايران مىنويسد كه در زمانى كه او در ايران مستشار ماليه بود ( 1329 ) ، تمام ماليات نقدى و جنسى 000 ، 000 ، 50 قران بوده است . و اگر تمام آن مبلغ عايد مىشد ، بودجهء ايران باز 6 ميليون تومان كسرى مىداشته است .
مرنار « 1 » بلژيكى كه پس از شوستر سابق الذكر در تاريخ 8 جمادى الاخر 1330 به سمت رياست خزانهدارى كل ايران منصوب گرديد ، در 15 ربيع الاول 1330 در وقتى كه هنوز رئيس گمركات بود ، صورتى به سفير انگليس نوشته كه در كتاب آبى ثبت است و در آن عايدات حتمى متوسط ايران را در سالهاى اخير به 40 ميليون قران تخمين نموده و معتقد بود كه اگر امنيت و حساب و كتاب برقرار شود ، عايدات از اين مبلغ زيادتر خواهد بود . . . مهمترين منابع عايدات ايران ماليات مستقيم است كه بر املاك مختلفه تحميل مىشود . ولى علاوه بر اين ماليات ، از اغنام و احشام و عوامل نيز عموما مالياتى گرفته مىشود . همچنين در بعضى جاها به اسم سرانه
هامش
( 1 ) .Mornard