خالصجات :
مقصود از خالصجات يا املاك ديوانى ، املاكىست كه متعلق به دولت است .
در عهد صفويه طبقهء علما و روحانيان قدرت و دارايى فراوان كسب كرده بودند . نادر در راه تحديد قدرت آنان قدمهايى برداشت و تمام اموال و اوقاف مساجد را ضبط كرد . و پس از او در عهد آغا محمد خان قاجار ، املاك خالصه فزونى گرفت . در زمان ناصر الدين شاه در حدود سال 1304 قسمتى از خالصجات را دولت فروخت ، زيرا املاك دولتى رو به خرابى مىرفت ، و از طرفى دولت در نهايت تنگدستى بود . تا پيش از مشروطيت ، املاك خالصه چون ملك طلق شاه شمرده مىشد ، شاه به موجب فرمان به اشخاص مورد نظر منتقل مىنمود . چنانكه مظفر الدين شاه قصبهء سياهدهن را از بابت مصارف آبدارخانه به امين حضرت آبدارباشى واگذاشته بود .
پس از استقرار مشروطيت ، چون ديدند كه خالصجات عايدات كافى ندارد ، در سال 1333 دولت در صدد فروش املاك خالصه برآمد .
ضرابخانه :
بنابه گفتهء شاردن كه در دورهء شاه عباس دوم و شاه سليمان در ايران مسافرت كرده است ، در عهد صفويه دستگاه مجهزى براى سكه زدن نبود . بلكه سكه را با چكش مىزدند . و همو مىنويسد كه حقى كه از اين بابت عايد پادشاه مىگرديد ، از هرمملكتى زيادتر بود . يعنى معادل بوده است با 5 / 7 درصد از فلز مسكوك . تا پيش از دورهء ناصر الدين شاه هريك از شهرهاى عمدهء ايران ضرابخانهء جداگانه داشت و دولت به هركدام آنها يك نفر سرپرست به سمت معيرى مىگماشت ، و لهذا اختلافاتى در نقش و عيار و غيره پديد مىآمد . ولى ناصر الدين شاه از اوايل سلطنت لوازم كار را از اروپا وارد كرد و يك نفر را به رياست ضرابخانه برگزيد . در آن وقت عايدى ساليانهء دولت از ضرابخانه معادل با 000 ، 25 تومان بود . ادارهء ضرابخانه جزو وزارت ماليه و داراى 70 نفر عضو بود . اين اداره يكچند جزو بانك شاهنشاهى ايران قرار گرفت ؛ ولى از سال 1313 ه . يعنى پس از جلوس مظفر الدين شاه ، ضرابخانه جزو وزارت داخله شد . ميرزا على خان امين الدوله به كمك يك نفر بلژيكى ، به سازمان ضرابخانه سروصورتى داد . پس از مشروطيت ، ضرابخانه جزو ادارهء خزانه گرديد . شوستر مىنويسد : ضرابخانهء ايران مىتواند ماهى هفتصد هزار تومان پول سكه بزند .
معادن :
معادن ايران عموما ملك دولت است و دولت به اشخاصى كه طالب استفاده هستند آنها را به اجاره مىدهد . ناصر الدين شاه در اوايل سلطنت خود محض تشويق اهالى ، قانونى گذاشت كه مطابق آن هركس در هرجا معدنى بيابد حاصل آن در مدت 5 سال مختص وى است و پس از آن منتقل به دولت مىگردد . در دورهء ناصر الدين شاه در حدود سال 1300 كليهء عايدات دولت از بابت اجارهء معادن معادل 900 ، 14 تومان بوده است .
كنلى « 1 » مىگويد كه وقتى كه حسنعلى ميرزا حكومت خراسان را داشت ، معادن فيروزهء
هامش
( 1 ) .Conolly