عموما عبارت است از غله و شلتوك و كاه و نخود و ابريشم و فصيل و غيره .
ماليات كل ايران من جميع الجهات در سال 1268 كه چهارمين سال سلطنت ناصر الدين شاه است ، به طريق زير بود :
1 ) نقد 828 ، 257 ، 28 قران
2 ) جنس 1 . غله 298 ، 235 خروار
2 . شلتوك 194 ، 8 خروار
3 . كاه 525 ، 136 خروار
4 . نخود 75 خروار
5 . فصيل 500 ، 1 خروار
6 . ابريشم 1 من
مبلغى كه عموما به اسم ماليات در كليهء ايران گرفته مىشود ، خيلى بيشتر از اينهاست و مبالغى كه در صورتهاى فوق وارد شده ، مبالغىست كه در دفترهاى مالياتى دولتى ثبت است .
ولى در عمل مبلغ مأخوذ به توسط حكام و مأمورين ، خيلى زيادتر از مبالغ مذكوره است و اختلافات اين دو مبلغ را تفاوت عمل مىنامند و موجب اصلى تفاوت عمل ، ترقى و آبادانى بعضى از اراضى و روستاهاست . مثلا فلان دهكده در موقع صورتبندى ماليات در سالهاى قبل ، داراى 50 خانواده بود و مالياتى كه بر آن قرار گرفته بود ، متناسب با آن جمعيت بود . ولى بعدها كه جمعيت به 150 خانواده مىرسيد و ماليات فزونى مىگرفت ، مبلغى كه به دست دولت مىرسيد ، همان 50 تومان اوليه بود . در دورهء اول مجلس ، از شعبان 1324 تا جمادى الاول 1326 براى افزايش عايدات دولت سعى شد كه اين تفاوت عمل در دفاتر دولتى وارد شود . مثلا ماليات كرمان 44 هزار تومان بود در حالى كه ، تفاوت عمل به 170 هزار تومان مىرسيد يعنى تقريبا چهار برابر خود ماليات بود .
غير از آنچه گفتيم ، در بعضى جاها به جاى آنكه ماليات جنسى به دولت بدهند ، قيمت آن را مىپرداختند بدون اينكه به توفير نرخ و افزايش قيمت توجه كنند . به همين علت در صفر 1325 مقررات تسعير ، فسخ گرديد .
در اواخر سال 1332 در دوره سوم مجلس ، خزانهدارى كل به تهيه و وضع نظامنامهاى براى ماليات اصناف مبادرت كرد و به هيأت وزرا تسليم نمود كه مهمترين مورد آن از اين قرار است :
1 ) براى صاحبان پيشه و صنعت و تجارت و اصناف مالياتى مقرر خواهد شد .
2 ) علما و مستخدمين دولتى و معلمان و مديران مدارس از اين ماليات معاف هستند .
3 ) ماليات مزبور زياده از صدى پنج و كمتر از صدى نيم ، نسبت به عايدات خالص مؤديان تحميل نخواهد شد .
بنابه صورت بودجهء سال مالى 1330 كه از طرف خزانهدارى داده شده ، عايدات دولتى از
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 1165
مساهمون: مرتضى راوندى
ص١١٦٥