مستمريهاى گزاف و دادن تيول و سيورغال همچنان زيادتر مىگرديد ، كار به جايى رسيد كه در زمان حاج ميرزا آقاسى ، هرسال دو كرور مخارج ايران بر مداخل آن زيادتى پيدا كرد . » « 1 » پول نقد خزانه ، خاص حقوق درباريان و افراد خاندان سلطنت و مستمرى روحانيان بود و براى پرداخت مطالبات ديگران براتهاى بىاعتبار يا كماعتبار ، در وجه حكام ولايات صادر مىشد . حكمت صدور برات آن بود كه دولت طلبكاران را از سر خود باز كند . بنا به گفتهء شيل هركس زور داشت همهء وجه براتش وصول مىشد ، اگر بيچاره بود ، يك شاهى هم به او نمىرسيد ، و به طور كلى براتهاى دولتى به مأخذ ده تا بيست درصد بهاى اصلى در ولايات خريد و فروش مىشد ، با براتهاى نكولشدهاى كه در دست مردم بود ، قرض دولت برفانبار گشت و كسى هم به فكر چاره نبود . از آن گذشته ، مواجب سپاهى درست نمىرسيد . محمد حسن خان سردار ايروانى از همشهريهاى ميرزا آقاسى كه منصب امير تومانى و حكومت عراق را داشت ، همهساله صورت لشكر را به تهران مىفرستاد ، مواجب آنان را مىگرفت ، اما به سربازان نم پس نمىداد ، و به زور از آنان قبض رسيد دريافت مىكرد . واتسون مىنويسد : « سرهنگانى بودند كه بدون داشتن ابواب جمعى ، مواجب و پوشاك سربازان را مىگرفتند . » اين عين سخن خود امير است .
كاردار انگليس ضمن بررسى دورهء چهارماههء اول زمامدارى او مىنويسد : « امير نظام سخت مشغول اصلاح خطاكاريهاى دولت زمان محمد شاه است . . . سرهنگان حقوق فوجهايى را مىگرفتند كه اصلا وجود خارجى نداشت . گارد خاصهء سلطنتى كه در زمان فتحعلى شاه از ششصد نفر سوارنظام كارديده تشكيل مىيافت ، اخيرا عدهء آنان روى كاغذ چهار هزار نفر ثبت گرديده بود ، و به حقيقت بيش از سىصد نفر نبود . . . از همه بدتر ماليات دولت به طور كامل وصول نمىگرديد و از برخى ولايات اصلا نمىرسيد . . . به عقيدهء واتسون « شايد هيچ متخصص مالى هيچوقت گرفتار وضع ناهنجارى نگرديده بود كه ميرزا تقى خان با آن مواجه شده . » دولت مبلغ عظيمى قرض داشت و بنابه اظهار امير ، فقط 340 هزار تومان پول در خزانه مملكت موجود بود ، صندوق جواهرات سلطنتى مورد دستبرد قرار گرفته بود . . . كاردار انگليس نيز مىنويسد : « خزانه خالىست ، همهء پول نقد موجود سىصد هزار تومان يا 150 هزار ليره است . . . » در چنين شرايطى امير تصميم گرفت براى اصلاح وضع مالى كشور از مواجب و مستمريها كم كند ، ده درصد بر ماليات بيفزايد ، گمركات را تحت ادارهء دولت قرار دهد ، براى هر ولايت پيشكار مستقل مالى بفرستد كه مستقل از حكومت محل ، انجام وظيفه كند . و مستمريهاى كلانى را كه حاج ميرزا آقاسى در حق دوستان ماكويى خود برقرار كرده بود قطع كرد ، و در كاستن حقوق ، كمترين تبعيضى قايل نشد . حتى از حقوق شاه كاست و براى او ماهى دو هزار تومان مقرر داشت . دستخط شاه بر اين معنى صراحت دارد :
هامش
( 1 ) . صدر التواريخ ، خطى .