مضافات به عهدهء . . . محمد حسين خان نظام الدوله . . . مفوض بود ، و از آنجا كه نواب معظم اليه را از رهگذر انصاف در حال كسبه و اصناف منظور نظر مرحمت اثر مىباشد ، بدعتى را كه بعضى از اشرار جماعت صباغ و غيره به ضرر جماعت نساج مىخواستند برقرار و آن را مسمى به مهرى نمايند ، بعد از استحضار نواب صاحباختيار از حقيقت كار ، آن جماعت اشرار را احضار . . . قرار فرمودند كه در زمان اختيار و ازمنهء بعد احدى متصدى اين امر شنيع نگردد . . . » « 1 »
ديوان استيفا در عهد قاجاريه
وزارت ماليه در عهد قاجاريه تأسيس شد « 2 » . . . « پس از فوت ميرزا يوسف مستوفى الممالك ، صدراعظم ، پسر ميرزا حسن مستوفى الممالك محمد شاه ، به سال 1303 قمرى لقب افتخارى مستوفى الممالك را به پسر او ميرزا حسن دوم داد ؛ كه در دورهء مشروطيت چندبار رئيس الوزرا شده است . اما چون صاحبديوان « فتحعلى »
مستوفى الممالك « حسن »
هنگام فوت پدرش هنوز به سن بلوغ نرسيده بود ، مسئوليت وزارت ماليه به پسر عم ميرزا يوسف يعنى ميرزا هدايت اللّه . . . با عنوان وزير دفتر واگذار شد و به اين ترتيب « وزارت دفتر استيفا » مركب از وزير و مستوفيان ايالات و ولايات تأسيس شد . چهار ايالت آذربايجان ، خراسان ، فارس و كرمان و همچنين هريك از ولايات در تهران يك مستوفى داشت . اين مستوفيان هركدام كتابچهء دستور العمل « جمع و خرج » يك سال ايالت يا ولايت خود را با « اصول سياقنويسى »
هامش
( 1 ) . گنجينهء اصفهان ، پيشين ، ص 753 .
( 2 ) . مرآت البلدان ، ج 1 ، ضميمه 23 .