مستأجرين وجوه و كدخدايان محلات دار السلطنهء اصفهان اين حكم را . . . معمول داشته . . . تخلف را موجب سخط قهار سبحانى . . . شناسند . . . » « 1 »
همچنين ناصر الدين شاه قاجار در رجب 1268 . . . بالاى لوح سنگى سابق الذكر در مسجد شاه اصفهان لوح ديگرى نصب مىكند و به موجب آن اعلام مىشود كه جماعت خباز و علاف كه از قديم از جميع تحميلات ديوانى معاف بودهاند ، اخيرا از طرف حكام مورد تعدى قرار گرفتهاند ، « لهذا . . . به موجب همين منشور . . . جماعت خباز و علاف اصفهان را من جميع الجهات از تكاليف و تحميلات ديوانى معاف و مرفوع القلم دانسته و اين بدعت را از آنها موقوف دارند . . . به استدعاى چاكر درگاه . . . چراغعلى خان حكمران دار السلطنهء اصفهان اين مرحمت شامل احوال اهالى اصفهان گرديد . . . » « 2 »
وضع مالى ايران در عهد ناصر الدين شاه
در آغاز زمامدارى ناصر الدين شاه ، اميركبير سعى فراوان كرد كه به ماليهء ايران سر و صورتى بدهد و از حيفوميل اموال دولتى جلوگيرى نمايد . از نامهاى كه امير در سال 1266 دربارهء اضافه مواجب يكى از درباريان به ناصر الدين شاه نوشته ، درجهء علاقهء او به نظم و حساب و صرفهجويى در بودجهء مملكتى به چشم مىخورد . « قربان خاكپاى جواهرآساى همايونت شوم ، حسب الامر مواجب قوانلو را گفتم بدهند ، اطمينان دارم كه من بعد امر مبارك براى تعيين و تزييد مواجب اين و آن شرف صدور نمىيابد . به اولاد ذكور قوانلو بايد در ولايات شغل داد كه سربار ، بار نيايند ، مال دولت و مردم و آنچه در خزانه هست اگر حفظ نكنيم ضررش دامنگير مملكت مىشود .
شاهقلى ميرزا كه پريروز مراجعت كرده ، اطلاعاتى داده . شيوهء كار را بايد تغيير داد . گفتهام كتابى بنويسند كه اجزاء تعليم بگيرند . »
در سال 1267 امير سراسر كشور را به 6 حوزهء مالياتى تقسيم كرد ، و براى جلوگيرى از حيف و ميل اموال دولتى وسيلهء حكام ، براى امور ماليه هرحوزه يك نفر مستوفى تعيين نمود كه بالاستقلال به امور مالى حوزهء خود رسيدگى كند و در مقابل صدراعظم مسئول باشد .
قبل از روى كار آمدن امير ، مسئولين خزانه به دستور شاه از خزانه بدون هيچ قيد و بندى برداشت مىكردند . بذل و بخششهاى بىحساب شاه و درباريان سبب مىشد كه در اواخر سال همواره دولت با كسر بودجه روبرو مىشد . امير دفاترى تشكيل داد و امر كرد كه عوايد و مخارج را دقيقا در دفاتر يادداشت كنند و براى هرقسمت از ادارات مملكتى بودجهاى جداگانه معين كرد تا هيچيك از مسئولين امور ، زايد بر بودجه خرج نكنند . از بركت اين اقدامات و سختگيريهاى اميركبير ، ماليهء مملكت منظم شد و تعديلى در عوايد و مخارج پديد آمد . ولى اين اقدامات اصلاحى با مزاج ناصر الدين شاه كه علاقه به ولخرجى و بىنظمى داشت ، سازگار نبود . پس از
هامش
( 1 ) . گنجينهء اصفهان ، پيشين ، ص 444 به بعد .
( 2 ) . همان ، ص 458 به بعد .