تهيه مىكردند و توسط وزير بقايا به وزير دفتر تقديم مىشد . از طرف وزير دفتر ، عدهاى تعيين مىشدند كه به كتابچه رسيدگى كنند . و وقتى كه گزارش اين عده مبنى بر صحت آن داده مىشد ، وزير دفتر ، كتابچه را مهر مىكرد ، سپس به مهر اتابك « صدراعظم » و صحهء شاه مىرسيد و تسليم والى و حاكم محل مىشد كه به موقع اجرا گذارد . . . از اين قرار اگر مملكت بودجه نداشت ، هرايالت و ولايت بودجهاى داشت كه طبق آن ماليات وصول و به صاحبان حقوق داده مىشد .
بودجهء عوايد هرايالت يا ولايت همان جزو جمع محلى بود . ( برطبق مميزى كه هرچند سال يكبار مىشد ) و بودجهء مخارج هم همان كتابچهء دستور العمل بود كه احكام اجرا مىكردند . » « 1 »
معير الممالك
ظاهرا تا پايان عهد قاجاريه متصديان و منشيان ديوان استيفا صورت دخلوخرج مملكتى را با خط سياق مىنوشتند و در مدارس و مكاتب ، دانشآموزان هفتهاى يكى دو ساعت از وقت خود را صرف فراگرفتن علم سياق مىكردند . در پايان كتاب منشآت ميرزا مهدى خان ، منشى نادر شاه كه در سال 1324 ( عهد مظفر الدين شاه ) به طبع رسيده ، راجع به مخترع علم سياق چنين آمده است :
« . . . در زمان محمد بن يوسف ثقفى و خلافت عبد الملك مروان در فارس ، سنهء 76 هجرى و وزير او عبد المجيد بن يحيى فارسى كه از فضلاى عصر بود ، خط سياق را اختراع كرد . ساير دانشمندان و وزرا جرح و تعديل نموده كار را به قسمى سخت كردند كه كمترين از مستوفيان داراى تمام اين علم شريف بودند . تا در زمان خاقان مغفور فتحعلى شاه قاجار طاب ثراه مرحوم مغفور قايممقام ، قانونى موجز و مفيد بسيار سهل ايجاد فرمود كه در اين جزء زمان تمام دفترخانههاى ايران خصوصا دار الخلافهء تهران سبك و سياق مرحوم قايممقام را مجرى مىدارند . » پس در بيان ارقام خط سياق به نوآموزان رشتهء سياق ، علامات مبلغ و مقدار نقد و جنس را از يك دينار تا هزار تومان و از يك من تا صد من تعليم مىدهد .
وضع مالى ايران در عهد محمد شاه قاجار
« در اواخر عهد فتحعلى شاه اوضاع مالى ايران پس از جنگهاى طولانى با روسيه و پرداخت 8 كرور تومان خسارت به آن دولت ( به موجب عهدنامهء تركمانچاى ) بىنهايت پريشان بود . خزانهء دولتى هيچ قسم نقدينهاى در اختيار نداشت و واليان ولايات هم كه اكثرا پسران گردنكش شاه
هامش
( 1 ) . مجلهء راهنماى كتاب ، دكتر متين دفترى ، سال 9 ، ش 1 ، ص 31 .