كدخدايان اعلام كرده بود « مىتوانند ماليات خود را با ظروف مسين بپردازند . او اين قبيل ظروف را ذوب مىكرد و سكه مىزد و به مصرف خريد ما يحتاج مىرسانيد . » « 1 »
حاج ميرزا شفيع مستوفى
به قول سرجانملكم « عايدات دولت فتحعلى شاه در دوران اوج قدرت ، مبلغى كمتر از شش ميليون ليره بود . جواهرات شاهى كه در اختيار فتحعلى شاه بود ، از جواهرات هرشهريار معاصر مسيحى گرانبهاتر بشمار مىرفت . » به نظر فتحعلى شاه پول از هرچيز ديگرى گرانبهاتر بود . او حتى حاضر نبود پولهايى را كه در خزينهء خود انباشته بود در راه بقاى استقلال و آزادى ايران در مقابل اجانب خرج كند . به همين علت تقاضاى مكرر عباس ميرزا از او بىنتيجه ماند .
پول بقدرى براى شاه عزيز بود كه حتى جان خود را در راه وصول ماليات فارس از كف داد .
به قول واتسن قبل از ورود به شيراز ، فرزندش فرمانفرما در قصر سعادتآباد به خدمت پدر شتافت ، ولى به جاى ششصد هزار تومان ماليات معوقه ، 13 هزار تومان همراه آورده بود .
شاه از اين وضع سخت برآشفت ، به فرزند خود دشنامهاى سخت داد و دستور داد او را دستگير كنند . و در سلام عام خطاب به وزرا و حكام گفت : « اين خيال بيهوده را كه من به علت سالخوردگى قادر نخواهم بود عوايد را وصول كنم از سر بيرون كنيد . » « 2 » سه روز بعد شاه در اثر تب شديد در سن 68 سالگى جان سپرد .
ملكم مىنويسد : « به غير از وزراى بزرگ ، منشيان و مستوفيان نيز هستند كه به معاونت ايشان كارهاى بسيار مىگذرد و دفاتر جمع و خرج ممالك محول به ايشان است . منزلى كه مستوفيان در آن جمع مىشوند ، دفترخانه گويند و در آنجا مجمع ماليه و خرج مملكت از قبيل وظايف و ادرارات و اطلاعات و مستمريات علما و مشايخ و سادات و فقرا و مواجب و مشاهرهء صاحبمنصبان ملكى و لشكرى و تعينات سپاهيان را به تنقيح وارسى و رسيدگى مىكنند . » « 3 »
هامش
( 1 ) . همان ، ص 371 .
( 2 ) . تاريخ قاجاريه ، ترجمهء وحيد مازندرانى ، ص 134 و 256 .
( 3 ) . سرجانملكم ، تاريخ ايران ، ترجمهء ميرزا حيرت ، ج 2 ، ص 163 .