فوزى عظيم بشمارند .
بهطور كلى از نحوهء اخذ ماليات در عهد آقا محمد خان اطلاع دقيقى نداريم ، فقط در بعضى منابع اشاراتى شده است ، آنچه مسلم است طرز جهانگيرى و جهاندارى آقا محمد خان به نادر شبيهتر است تا به كريمخان زند ، سرجانملكم او را مردى قدرتطلب ، لئيم و انتقامجو مىخواند و در وصف پولپرستى او مىگويد : « او يك مرتبه از يك دهقانى كه امر بقطع گوش او داده بود شنيد كه به ميرغضب مىگفت كه اگر فقط سرگوش او را ببرد چند عدد پول نقره به او خواهد داد ، ولى مقصر بسيار متعجب شد ، وقتى كه شاه به او گفت كه اگر آن پول را دوبرابر كند و به اعليحضرت بدهد گوش او كاملا سالم خواهد ماند . » « 1 » همچنين هنگام تصرف خراسان تصميم گرفت نقود و جواهرات نادرى را از شاهرخ نوادهء او بازستاند ولى شاهرخ پير از افشاى محل خوددارى مىكرد ، سرانجام پس از آنكه سرب گداخته بر سرش ريختند محل او رنگزيب را بروز داد و آقا محمد خان را غرق شادى نمود ولى خود پس از اين شكنجهها به زودى درگذشت ، مسلما سياست مالى و اقتصادى آقا محمد خان مبتنى بر منافع مردم نبود ، ولى در هرحال در شدت عمل و مردمآزارى به پاى نادر شاه نمىرسيد .
ماليات ريش
ژانگوره فرانسوى مىنويسد : « ريشبلند نزد مردان ايران نشانهء وقار و حيثيت بود و جوانان آرزو داشتند كه داراى ريش بلند بشوند تا اينكه بتوانند در سلك مردان درآيند . آقا محمد خان به مناسبت نداشتن ريش ، ناراحت بود و چون مىديد ملاحان روسى ريش ندارند ، متوجه شد كه بين روسيها داشتن ريش الزامى نيست . . . اما در ايران ريش مردها به قدرى اهميت داشت كه اگر مردى ريش خود را مىتراشيد حتى مورد نكوهش زنش هم قرار مىگرفت . . . آقا محمد خان كه مىدانست نمىتواند داراى ريش شود ، تصميم گرفت كه مردان ديگر را بدون ريش نمايد و دستور داد كه مردان ريش خود را بتراشند .
همان كار را كه پطر كبير 80 سال قبل از آقا محمد خان در روسيه كرد . منتها فرمان آقا محمد خان اجبارى بود و كسانى كه مىخواستند ريش داشته باشند ، بايد ماليات بدهند . براى ريش مردان 6 نوع ماليات وضع كردند و كمترين ماليات از ريش روستاييان گرفته مىشد . » « 2 » مردم براى نجات از اين ماليات جديد به روحانيان توسل جستند . ولى اين نيز مؤثر نيفتاد ، بالاخره حملهء شيخ ويس خان و مشكلات سياسى كه متعاقب آن رخ داد ، آقا محمد خان را بر آن داشت كه از اخذ اين ماليات بىسابقه خوددارى كند .
آقا محمد خان در آغاز قدرت يعنى در موقعى كه در تهران به فرمانروايى رسيده بود ، به
هامش
( 1 ) . تايكس ، تاريخ ايران ، ترجمهء فخر داعى ، ج 2 ، ص 429 .
( 2 ) . خواجهء تاجدار ، پيشين ، ص 483 .