عادلشاه
در دورهء نادر بزرگترين مشكل مردم پرداخت ماليات بود . عادلشاه كه خود قاتل نادر شاه بود ، براى جلبتوجه مردم به موجب فرمانى براى مدت دو سال اتباع ايران را از پرداخت ماليات معاف كرد و به محصلين مالياتى از صندوق خود مستمرى داد تا مردم به فكر پسرهاى نادر نيفتند و يكى از آنان را به پادشاهى انتخاب نكنند ، با اين حال عادلشاه در اولين فرصت كليهء فرزندان نادر را يكى بعد از ديگرى كشت يا خفه كرد و فقط شاهرخ را كه در آن موقع 14 سال داشت زنده گذاشت تا دختر خود را كه دلباختهء او بود به ازدواجش درآورد . و اگر ايرانيان درصدد برآمدند كه يكى از اولادهاى نادر را به پادشاهى بردارند ، وى شاهرخ را كه داماد و دستنشاندهء او بود ، به پادشاهى برگزيند . پس از روى كار آمدن كريمخان زند مردم نفس راحتى كشيدند و دوران ستمگرى محصلين مالياتى پايان يافت .
به طورى كه از كتاب رستم التواريخ برمىآيد ، ماليات ديوانى ايران ( غير از خراسان ) در دوران حكومت كريمخان زند « هرسال به 550 هزار تومان مىرسيده است . از اين قرار اصفهان و توابع 70 هزار تومان ، شيراز و توابع 160 هزار تومان ، يزد و توابع 12 هزار تومان ، كرمان 30 هزار تومان ، كاشان و توابع 12 هزار تومان ، رى و توابع 12 هزار تومان ، مازندران 25 هزار تومان ، گيلان 25 هزار تومان ، آذربايجان 60 هزار تومان ، كردستان دو هزار تومان ، عربستان 15 هزار تومان ، كرمانشاهان 15 هزار تومان ، همدان پانزده هزار تومان ، قزوين دوازده هزار تومان ، عراق 60 هزار تومان و لرستان 20 هزار تومان . و علاوه بر اين ، حكام و واليان نقاط مختلف به تناسب ، پيشكشهايى براى كريمخان زند مىفرستادند . » « 1 »
رستم الحكما نيز در كتاب خود ، ضمن توصيف روش حكمرانى كريم خان زند شيوهء راستين حكومت و فرمانروايى را به شهرياران روشندل مىآموزد : « جملهء معترضهء بسيار فوايد ، پرمنافع ، رستم الحكمايى و شمس الوزرايى كه از روى مهندسى و غوررسى و دولتخواهى ، پادشاه والاجاه ايران و خيرخواهى سپاه و رعيت و مصلحتبينى و صوابانديشى و اصلاح امور خلايق و تصحيح افعال اعمال كافهء ناس ، بيغرض عرض شده و باللّه التوفيق .
بر ارباب حل و عقد ، حقايق فهم دقايقشناس ، معلوم و مفهوم باد كه از به دو فطرت كه حكما رسم سلطنت را وضع نمودهاند و آئين پادشاهى و مرزبانى و فرمانفرمايى را برپا نمودهاند ، ماليات و حقوق ديوانى را به ثلث و خمس قرار دادهاند يعنى حقوق ديوانى املاك پادشاهى ثلث و حقوق املاك اربابى خمس بايد انفاذ خزانهء عامرهء سلطانى گردد . . . » سپس از خطر افزايش قيمت گندم و جو ياد مىكند :
« . . . اين را بدانند كه همهء مأكولات و ملبوسات در ايران تابع گندم و جو مىباشند هرقدر بر قيمت اين دو افزوده مىشود بر قيمت آنها نيز افزوده مىشود و اين را بدانند كه دفترهاى نادر
هامش
( 1 ) . همان ، ص 321 .