مقررى كافى داشت ، براى هرروز يك عباسى خرج معاش معين شد . . . » « 1 »
سانسون كه در عهد شاه سليمان به ايران آمده است ، اطلاعات مبهمى از نحوهء اخذ ماليات به دست مىدهد و در مورد عوايد گمركى مىگويد : « قسمت اعظم عوايد گمرك ايران از خليج فارس و گيلان وصول مىشود ، زيرا از اين دو محل ابريشم ايران صادر مىشود . گمرك خليج فارس كه شامل بندرعباس و بندر لنگان و بندر ريگ و جزيرهء بحرين مىباشد ، به 65 هزار تومان كه دو ميليون و نهصد و بيست و پنج هزار ليور مىشود ، اجاره داده شده است . سابقا عوايد گمركى بندرعباس بين شاه و انگليسها تقسيم مىشد ، ولى امروز دولت مبلغ ناچيزى به انگليسها مىدهد . گمرك گيلان براى شاه هشتاد هزار تومان عايدى فراهم مىكند . ساير عوايد گمرك ايران عبارت است از : دو ميليون و پانصد هزار ليور از تنباكو و يك ميليون ليور از روغن نفت نصيب دولت مىشود . علاوه بر اين ، دولت ايران از صيد مرواريد در بحرين و صيد ماهى در گيلان و موميايى و حيوانات و مال التجارهها مبلغى گمرك دريافت مىكند ( از هربار مال التجاره بدون آنكه آن را باز كنند و محتوى آن را بازرسى نمايند پنج سل يا پنج سو ، كه پول خرد آن زمان بود ، اخذ مىكند .
حكام ايالات ، گمرك ايالت خود را ، به اجاره مىدهند و ميزان آن مشخص نيست . از اماكن فسق و فجور مبلغ هنگفتى عايد دولت مىشود . ولى شاه براى اينكه خزانه ملوث نشود ، اين پولها را داخل خزانه نمىكند ، بلكه آنها را به مصرف چراغانيها و آتشبازيها مىرساند تا پول پاك شود .
در هرشهر يك وزير يا مباشر ماليه وجود دارد كه مالياتها و عوايد مختلف ديگر را جمعآورى مىكند . حاكم هرشهر ، از عوايد آن شهر ، ده درصد براى مخارج خودش برمىدارد .
حكام پس از صدور حكم ، يكدهم از مدعى به ، را به نفع خود برمىدارند ، ولى مخارج صاحبمنصبان و حكام از خزانهء شاه پرداخت مىشود .
مخارج شاهزادگان و سلاطين كه به ايران پناه مىبرند و سفرا و ايلچيان خارجى و ميهمانان شاه ، همه از املاك شاه پرداخت مىشود . شاه صرفنظر از مخارجش ، هرسال مبلغ هشتصد هزار تومان حقوق دريافت مىكند . » « 2 »
روابط فئودالى و چگونگى اخذ خراج در عهد صفويه
حكومت صفويه پس از آنكه در نتيجهء مبارزات شاه اسماعيل اول قوام و استحكام پذيرفت ، بر آن شد كه حتى الامكان از نيروى فئودالها بكاهد و بر قدرت و اختيارات حكومت مركزى بيفزايد .
« اراضىيى كه شاه به سران قبايل چادرنشين مىداد ، عناوين مختلف داشت : يورت ( مغولى ) ، اجاقليق ( تركى ) ، جا و مقام ( فارسى و عربى ) . اينگونه هدايا به برخى
هامش
( 1 ) . در دربار شاهنشاه ايران ، ترجمهء كيكاووس جهاندارى ، ص 59 .
( 2 ) . سفرنامهء سانسون ، پيشين ، ص 37 - 133 .