عدهاى از رعايا و عجزهء قريهء « دوشانلو خاچين اران قراباغ » ضمن نامهاى به پادشاه وقت شكايت مىكنند كه تيولداران و مأمورين بابت بريدن سنگ ، ماليات مطالبه مىكنند . در حالى كه از ديرباز ، سنگتراشان بدون پرداخت عوارضى به كار سنگبرى و سنگتراشى مشغول بودند . پادشاه ضمن فرمانى خطاب به بيگلربيگى و تيولداران و داروغگان و عمال خاچين دستور مىدهد « مانع و مزاحم سنگتراشان مزبور نشده ، بدين علت طلب و توقعى ننمايند . . . و به خلاف قانون قديم ، متعرض ايشان نگشته ، مانع و مزاحم نشوند . . . و هرساله حكم مجدد نطلبند . تحريرا فى شهر شوال سنه 1057 . » « 1 »
مزاحمت ايلچيان :
رعاياى نهرام تومان نخجوان به درگاه معلى شكايت مىكنند كه چون « قريهء مذكور در سر راه واقع است و ايلچى و ساير مترددين كه وارد محل مزبور مىشوند اخراجات به ايشان مىرسانند و كلانتران نخجوان . . . اخراجاتى كه ايشان را واقع شده منظور نمىدارند و باعث ستم شريكى فيما بين رعاياست ، بنابراين مقرر فرموديم . . . ميرزا صادق وزير آذربايجان به حقيقت مقدمهء معروضه رسيده مقرر دارد كه كلانتر الكاى مزبور . . . اخراجاتى را كه رعاياى مزبور را از ممر عبور و مرور ايلچى و چاپار و غير ذلك روى مىدهد . ، موافق حق و حساب دخل توجيه نمود . . . نوعى نمايد كه مطلقا در توجيه حيفوميل و زيادتى و ستم شريكى فيما بين رعايا واقع شود . . . در اين باب قدغن دانسته هرساله حكم مجدد نطلبند . تحريرا فى شهر ربيع الثانى سنه 1061 ( مأخوذ از يك منبع روسى ) .
ارفاق مالياتى :
در طرفين ايوان بزرگ جنوبى مسجد شاه ، فرمان شاه عباس بزرگ مبنى بر بخشش 84 تومان و كسرى دلالى بازار ريسمان بر دو لوح سنگى نقش شده و مورخ به سال 1035 هجرىست . علاوه بر اين ، در مسجد شاه اصفهان فرمانى از شاه عباس راجع به تخفيف مطالبات ديوانى در ماه رمضان بر لوح سنگى مرمرى نقر شده است .
افراط و تفريط :
كمپفر كه در عهد شاه سليمان به ايران آمده است ، مىنويسد : « مدتها شاه سليمان بدون توجه به عاقبت كار ، بذل و بخشش مىكرد . وى مقدارى از املاك خود را به نام تيول به اين و آن بخشيد و خزانه را از عوايد آنها بىنصيب ساخت . و در مجالس ميگسارى ، بازيها و آتشبازيها ، بىحساب به اشخاص مورد نظر پول مىداد تا سرانجام در آخرين لحظات متوجهء وضع رقتبار خزانهء خالى مملكت و عدم تعادل غيرسالم بين پرداختها و دريافتها گرديد .
« . . . اما به جاى آنكه زندگى معتدلى در پيش گيرد ، از افراط به تفريط گراييد و مردى ممسك و مالدوست شد و حتى بدون توجه به صلاح و صرفهء خويش ، به انباشتن مال و گردآورى درهم و دينار پرداخت تا جايى كه براى زن بيوهاى از خاندان سلطنتى كه همسر صدر بود و روزگارى
هامش
( 1 ) . از يك منبع و متن به زبان روسى .