پيشهوران و يا به عنوان راهدارى و گمرك و امثال آنها مىگرفتند و گلههاى شخص شاه در ولايات مختلف كشور بسيار نبود . ولى همهسال در حدود يك هفتم از عدهء تمام گوسفندان و برههاى ايران و يكسوم از رمههاى گوسفندان آبستن به وسيلهء چوپانباشى مخصوص براى دستگاه شاهى و خزانهء سلطنتى گردآورى و وصول مىشد . درآمد سالانهء خزاين از اين عوارض كه به چوپانبيگى معروف بود ، به بيست هزار تومان مىرسيد . شاه عباس اول هم در سال 1007 هجرى قمرى عوارض چوپانبيگى و قسمتى از عوارض مالياتهاى ديگر را به شكرانهء درهم شكستن سپاهيان ازبك و فتح خراسان ، به رعاياى عراق و خراسان بخشيده است . » « 1 »
شاه طهماسب اول صفوى به پاس پيروزى بر ازبكان ، وجوه چوپانبيگى دار السلطنهء اصفهان را بخشيده است : « چون مقصد اصلى از تكفل امور جهانبانى و مطلب كلى از تصدى مهام كشورستانى مراعات جانب عموم رعايا و رفاه احوال كافه براياست . . . عنايت بىغايت شاهانه شامل حال عموم سكنه و متوطنهء دار السلطنهء اصفاهان از سپاهى و رعيت فرموده ، از ابتداى تنگوزئيل وجوه كدو و چوپانبيگى دار السلطنهء مذكور كه ابواب المال قديم را انفرادا . . . ( محل شكستگى سنگ ) تنفيذ مىنمودند . » « 2 »
شاه طهماسب اول به موجب لوح سنگى ديگرى « وجوه راهدارى ماكولات را از غله و ميوه و برنج و روغن و امثال ذلك كه جهت فروختن به دار السلطنهء مذكور آوردند و به محال ديگر برند ، سواى عقاقيل و شكر و اجناس ابريشمى و ريسمانى كه تجار از جانب هند به دار السلطنهء مذكور آوردند و ابريشم كه از گيلان و شفت و . . . كه از روم مىآورند و اجناس ابريشمى و ريسمانى كه از يزد و كاشان و ساير محال به دار السلطنهء مزبور آورند و به اطراف و جوانب برند ، به تخفيف و تصدق مقرر فرموديم كه من بعد بدينجهت طلبى از مترددين ننمايند . . . همين پادشاه در سال 971 در تأييد احكام قديم خود ماليات اصناف را تخفيف مىدهد . و چون در لوح سنگى شكستگى رخ داده عبارت لا يقرء است . » « 3 »
سياست مالى و اقتصادى شاه طهماسب
دالساندرى مىنويسد : « اين پادشاه بر خلاف رؤساى ديگر كشورها ، هيچيك از اقلام درآمدهاى خود را با وضع عوارض و ماليات فراهم نمىكند ، بلكه از طريق وصول يك ششم محصولات كشاورزى و غلات و ديگر رستنيها و انگور و محصولات مراتع به دست مىآورد و سالانه بابت يك هزار « عشر » زمين ، سى و شش سكهء طلا مىگيرد كه اندكى بيشتر از چهار سكويين طلاست . و عشر مقياسىست كه دهتاى آن به كشتزارهاى عادى تعلق مىگيرد . از اينرو ، هركس بابت هر زمينى كمتر از نيم دوكات مىپردازد و از هرخانهاى پنج درصد مال الاجاره وصول مىشود . مسيحيان در پارهاى از نواحى پنج ، و در برخى هفت و در بعضى هشت دوكات بابت هرخانواده به نسبت
هامش
( 1 ) . زندگى شاه عباس اول ، پيشين ، ج 3 ، ص 163 .
( 2 ) . گنجينهء آثار تاريخى اصفهان ، ص 152 .
( 3 ) . همان ، ص 154 به بعد .