ديگر از عوارض اربابى آن دوران ، مالياتى بود كه از رودخانهها و آبهاى حوالى اصفهان مىگرفتند كه حاصل آن در سال در حدود چهار هزار تومان بود . ديگر وجوهى بود كه به عنوان جزيه از هريك از سرداران ارامنه و يهود هرسال معادل يك مثقال طلا مىگرفتند . عوارضى كه از كسبه و پيشهوران و اصناف گرفته مىشد به وسيله كلانتران وصول مىشد . در زمان شاه عباس دوم به گفتهء شاردن ، هردكان از حدود صد دينار تا يك عباسى عوارض مىپرداختند .
ديگر عوارض راهدارى كه نخست براى نگهدارى و ساختن راهها و پلها وضع شد ، كمكم افزايش يافت و منبع درآمد سرشارى براى خزانه گرديد . علاوه بر اين ده درصد از قيمت اجناسى كه به ايران وارد مىشد به عنوان عوارض گمركى مىگرفتند . پس از آنكه شاه عباس به كمك نيروى دريايى انگلستان پرتغاليان را از جزاير و سواحل ايران بيرون راند ، بازرگانان انگليسى به جبران اين كمك ، از پرداخت عوارض گمركى معاف شدند . و علاوه بر اين ، درآمدهاى گمركى بندر گمبرون را نيز به ايشان تخصيص دادند . و پس از شاه عباس ، سالى هزار تومان به طور مقطوع ازين بابت مىگرفتند . درآمد گمركى بنادر درياى خزر از بنادر خليجفارس كمتر بود .
4 ) عوارضى كه از فروش تنباكو گرفته مىشد ، كشت تنباكو در سالهاى اول قرن يازدهم هجرى قمرى در ايران متداول شد ، و از اواسط سلطنت شاه عباس اول كشيدن چپق و قليان مرسوم شد ، و در سال 1027 هجرى قمرى به موجب فرمانى كشيدن تنباكو و توتون را قدغن كرد . اما پس از مرگ وى ، بار ديگر رونق گرفت . و اين عادت هنوز هم ادامه دارد . شاردن ماليات تنباكو را در زمان شاه عباس دوم نزديك بيست هزار تومان نوشته و سانسون مبلغ مسيحى ، در زمان شاه سليمان ، در حدود پنجاه و پنج هزار تومان نوشته است .
5 ) درآمدهاى اتفاقى مانند ضبط اموال و املاك گناهكاران و هديهها و پيشكشهايى كه از جانب سفيران بيگانه فرستاده مىشد ، يكى از منابع سرشار عايدى بود . محصول موميايى فارس نيز متعلق به شاه بود و از كوهى در نزديكى جهرم به دست مىآمد .
ديگر از عوايد ضمنى شاه فايدهاى بود كه از طريق بيگارى نصيب دولت مىشد ، مانند ساختن كاروانسراها ، كاخها ، باغها ، مساجد و راهها بدون مزد يا با مزد بسيار ناچيز . اين رسم تا پايان دولت صفويه باقى بود .
بهطورى كه شاردن نوشته ، در هنگام پادشاهى شاه عباس دوم و شاه سليمان صفوى درآمد سالانهء شاه به تقريب ، در حدود سى و دو ميليون ليور يا هفتصد هزار تومان بوده است .
چون ميزان درآمد سالانه شايد بر مخارج او فزونى داشته است ، هميشه خزانهء سلطنتى از نقود طلا و نقره و جواهر و شمشهاى زرين و سيمين و پارچهها و منسوجات قيمتى و اشياء گرانبهاى ديگر انباشته بود . . . » « 1 »
هامش
( 1 ) . زندگى شاه عباس ، پيشين ، ج 3 ، ص 262 به بعد .