كشاورزى نبود بلكه اثر افزايش سيورغالها و معافيتهاى مالياتى . . . نيز بود ، قاضى عيسى نقشهاى طرح كرد كه سيورغالهاى سابق بزرگان نظامى و روحانى لغو شود . و درعينحال دستور داد ثبت اراضى و ترتيب و تنظيم دفترهاى جزو جمع مجددا به عمل آيد تا از روى آن ميزان مالياتها از نو مشخص گردد ( 895 هجرى ) . »
فئودالهاى روحانى ، نظامى سخت با اين اقدامات مخالفت كردند ، و در اين ميان سلطان يعقوب به ناگهان مسموم شد و درگذشت و اصلاحات قاضى عيسى نيز موقوف شد . امير ترك صوفى خالد كه سردار قشون و دشمن قاضى عيسى بود وى را اعدام كرد . « يكى ديگر از سلاطين آققويونلو به نام احمد نيز دست به اقدامات انقلابى زد ، تمام سيورغالهايى را كه اسلاف وى داده بودند لغو نمود و تنها به نام خراج ذكوة و جزيه از مردم ماليات مىگرفت . و ديگر عوارض را لغو كرد . ولى دوران حكومت او نيز بيش از هفت ماه طول نكشيد و به دست مخالفان و عاصيان كشته شد . » « 1 » از آنچه گذشت نتيجه مىگيريم كه هيچ اقدام اصلاحى مهمى را بدون آمادگى محيط و پشتيبانى جدى اكثريت ذى نفع ، نمىتوان انجام داد .
از نيمهء دوم قرن هشتم هجرى به بعد ، مالكيت فئودالى در ايران به حد اعلاى تكامل رسيد ؛ به اين معنى كه فئودالهاى بزرگ و متنفذين ، بيشازپيش در منطقهء قدرت خود استقلال سياسى و اقتصادى به دست آوردند و معافيتهاى مالياتى فزونى گرفت . در واقع سلاطين اين دوره كه از نيروى نظامى قابلتوجهى برخوردار نبودند ، ناگزير بودند زورمندان عصر خود را با هديه يا سيورغال از مخالفت بازدارند . سيورغال عبارت بود از مقدار زمينى ( از يك ايالت تا يك ده ) كه سلطان به تابعان خود تقسيم مىكرد تا پشت در پشت از آن منتفع شوند . در مقابل ، در موقع ضرورت با قواى نظامى خود به يارى سلطان بيايند .
« تفاوت سيورغال با اقطاع اين بود كه صاحب موروثى سيورغال گذشته از معافيت مالياتى كه سابقا صاحبان اقطاع نيز از آن نصيب داشتند ، از حق استقلال قضايى و ادارى نيز برخوردار بود و مأمورين دستگاه مركزى حق ورود به اراضى سيورغال را نداشتند .
« رواج معافيتهاى مالياتى نهتنها موجب ضعف سياسى حكومت مركزى مىگرديد ، بلكه نرسيدن خراج وضع اقتصادى اين حكومتها را نيز متزلزل مىساخت . آخرين سلاطين تيمورى و سران سلسلهء آققويونلو و قراقويونلو ، به حكم مقتضيات زمان ، از اين فرامين ، زياد صادر كردهاند .
امير خسرو كه تابع سلطان حسين تيمورى بود ، سى هزار نوكر ( يعنى سرباز ) در اختيار داشت . » « 2 »
نمونهاى چند از فرامين آن دوران
معافيت از پرداخت انواع عوارض : در فرمانى كه از طرف الناصر - الدين اللّه ابو مظفر قاسم جهانگير سوزوميز در شعبان سنه ثلاث و تسعمايه صادر شده ، پس از مقدمهاى داير بر حمد و ثناى خدا و پيامبر او مقرر مىگردد اسفنديار بيك كه مورد عنايت خاص پادشاه است ، به عنوان سيورغال در ناحيهء
هامش
( 1 ) . تاريخ ايران ، ترجمهء كريم كشاورز ، پيشين ، ص 413 .
( 2 ) . همان ، ص 478 .