بردن آن به بازار و فروشش ماليات مىداد . . . موجود تابناكىست كه ما با حرمت از فراز قرون و اعصار دست پينهبستهاش را مىفشريم و آفرينش مىگوييم . » « 1 »
آغاز اقدامات اساسى
اوزون حسن براى اولينبار « در صدد برانداختن كليهء مالياتهايى كه بر سرمايه و دارايى تعلق مىگرفت برآمد . اما نقشهء وى با مخالفت شديد امراى كشور و طبقهء بانفوذى كه علاقمند به حفظ وضع موجود بود ، مواجه شد . از آنجا كه بدون موافقت اين گروه ، هيچگونه اصلاحى ممكن نبود ، لذا حسن پادشاه ( - اوزون حسن ) اساس جمعآورى ماليات بر سرمايه و درآمد را يك بر بيست كرد . به اين معنى كه از هربيست درهم سرمايه ، فقط يك درهم مشمول ماليات گرديد و لذا جمع كل ماليات كشور به نصف كاهش گرفت . اين تغيير تا حدى بار مردم را سبك كرد . ولى هنوز مالياتها ، فراوان و گوناگون و پرداخت آنها دشوار بود . چون درآمد و عوايد عمومى كاهش يافت و هزينهء نگهدارى ارتشى مركب از سواران دايمى تغيير نكرد ، رفتهرفته ضرورت اصلاحات ارضى آشكار شد . اما تا حسن زنده بود هيچ اقدام اساسى صورت نگرفت . در دوران پادشاهى يعقوب فرزندش ، ضرورت اجراى چنين طرحى روشنتر گرديد بهويژه كه شيخ عيسى ساوجى معلم پادشاه ، چنين اصلاحاتى را هم براى تأمين حقوق لشكريان لازم مىدانست و هم اعتقاد داشت كه احقاق حق مظلومان از اين راه ميسر تواند بود .
تا هنگامى كه نظام زميندارى كهن از هم پاشيده نشده بود ( 894 ه ) ، هزينهء جمعآورى و نگهدارى لشكريان دايمى و موقت ، همچنين مستمرى سرداران و سران سپاه و امراى لشكر ، از محل اقطاعها و سيورغالها تأمين مىشد . اقطاع اعم از اقطاع شخصى يا ديوانى ، به معنى واگذار كردن زمين بود . از دوران زمامدارى سلجوقيان و خوارزمشاهيان ، رسم بر اين جارى شده بود كه يا زمين را به سرداران و اميران تفويض كنند و يا عوايد آن را ببخشند . در هرحال دارندهء اقطاع خودش مكلف به جمعآورى عوايد و مالياتها از رنجبران و كشاورزان و دامپروران و بالاخره روستاييان ملك خود بوده از محل اين درآمدها هزينهء سپاهيان خود را مىپرداخت و مستمرى خود را برمىداشت . از دوران مغول به بعد ، بر همان اساس اقطاع ، بخشيدن سيورغال معمول گرديد ، و از اين پس سيورغال بر هرقطعه زمين يا ملكى اطلاق مىشد كه عين آن يا عوايد حاصل از آن را در ازاى حقوق يا مستمرى به سردار يا امير يا افسر ديوانى تفويض كنند . معمولا اينگونه سيورغالها طبق نظر پادشاه از پارهاى مالياتها و عوارض معاف مىشد . يكى از اين سيورغالهاى عهد بايندرى را سراغ داريم كه دستكم از سى گونه ماليات معافيت داشته است .
براى ايجاد نظم نوينى در زميندارى و جمعآورى مالياتهايى كه عدهاى از اميران و سركردگان ارتش به ميل خود مىستاندند و به خزانهء عمومى نمىدادند ، شيخ عيسى ساوجى كه قدرت و
هامش
( 1 ) . همان كتاب .