خود را وصول مىكردند . . . مردم بيچارهيى كه از عهدهء تأديهء مالياتهاى ظالمانهء خانهبرانداز برنمىآمدند ، ترك خانمان مىكردند . ولى مأمورين حكومتى ، ايشان را تعقيب و آزار مىنمودند و از نيمهء راه برمىگردانيدند . و از ايشان كسانى كه در شهرها و آباديهاى خود مانده بودند ، از ترس عمال ديوانى درهاى منازل خود را با سنگ مىپوشانيدند و در حصار مىرفتند .
. . . مأمورين اگر بر آن جماعت دست نمىيافتند ، زنان و اطفال آنها را مثل گلهء گوسفند كوچه به كوچه مىگردانيدند و از پاى مىآويختند . در بعضى شهرها همينكه مأمورين وصول مىرسيدند ، از ترس ، هيچكس باقى نمىماند ، همه يا مىگريختند يا در سردابها مخفى مىشدند . »
غازان از اين اوضاع سخت متأثر شد و در صدد برآمد كه قبل از همه ، وضع وصول ماليات را مرتب و دست عمال و حكام جورپيشه را كوتاه ، و عامه را از اين بابت آسودهخاطر كند . به همين جهت حكم كرد كه هيچ ولايتى را به مقاطعه ندهند و در عرض سال بيش از يكبار از مردم ماليات مطالبه نشود . و به هرولايتى يك نفر بيتكچى مخصوص فرستاد تا صورتى از عايدات جميع آباديهاى آن مطابق آخرين مميزى كه شده بود به اسمورسم تهيه ديده پيش غازن بفرستند و از املاك شخصى و خالصه و اراضى خاصه ، يعنى اينجو و اوقاف عليحده صورت بدهند و اسامى اشخاصى را كه در سى سال اخير مسلما از عايدات آنها بهره مىبردهاند يادداشت كنند و به اصطلاح قانون مال هرولايت مرتب و مدون گردد . . . غازان حكم داد كه ديگر حكام اصلا برات ننويسند ، و متخلف را به سختى كيفر مىداد . در نتيجه پس از دو سه سال ولايات رو به معمورى گذاشت . غازان براى دوام اصلاحات خود مقرر كرد ، كه در تمام ولايات صورت ماليات ارضى ملكى و خالصه و اينجو و وقف و اسامى بهرهبران از آنها را در كتابخانهاى ضبط و به معتمدان بسپارند و ايشان حصهء مالياتى هرمنطقه را بر سنگ يا چيز ديگرى بنويسند و در موضعى نصب كنند . تا از تغيير و تبديل مصون ماند . . . » « 1 » اصلاحات غازانى چنانكه ديديم ، با مرگ او به تدريج رو به فراموشى رفت .
كتيبهء فارسى بر ديوار مسجد منوچه در آنى « ارمنستان »
در عداد نوشتههايى كه در ضمن بررسى ويرانههاى آنى كشف شده ، متن يرليغ ابو سعيد بهادر خان ايلخان مغول در ايران نيز ديده مىشود .
يرليغ مزبور به منظور حمايت از مردم در مقابل تحميلات مالياتى غيرقانونى و خانهخرابكن صادر شده بود ( متن يرليغ كامل نيست و پايان ندارد ) . منظور اين بوده كه مردم به حقوق خويش آگاه گردند و از اقداماتى كه براى حمايت ايشان به عمل آمده است اطلاع حاصل كنند . بنابه گفتهء خواجه رشيد الدين فضل اللّه ، غازان خان نيز به همين منظور در يرليغ مربوط به مالياتها در هرده و موضع اطلاعات مربوط به مبلغ لازم الوصول از آن ده و موضع را در دسترس عامه گذارده بود .
هامش
( 1 ) . عباس اقبال ، تاريخ مغول ، پيشين ، ص 286 به بعد .