صاحب ديوان در عهد مغول
در دوران فرمانروايى مغولان وزير ممالك عهدهدار امور مالى دولت نيز بوده است . اما گاه اين دو مسئوليت از هم جدا و تفكيك مىشدند .
امور زيرين از وظايف ديوان بوده است : « ادارهء امور دولت و خاصه امور مالى ، افزايش موجودى خزانه ، نظارت در امور املاك سلطنتى و كوشش براى حفظ نظم و آرامش مملكت ، ادارهء امور پست و نظارت در امور ساختمانى ، ضرب سكه و روىهمرفته تمام امورى كه با خزانهء مملكت مربوط مىشود و بالاخره مديريت ادارهء اسناد رسمى . »
شكايات در مورد اجحاف مالياتى و نيز در مورد زيانهايى كه پس از لشكركشى به بار مىآمد به حضور او فرستاده مىشد . درآمد صاحب ديوان شايان توجه بود . جوينى توانسته بود درآمدش را احتمالا حتّى از راه نامشروع به سالى 360 تومان برساند .
در كنار صاحب ديوان و ظاهرا در مواقعى كه نظارت در كار او ضرورى بود ، شخصى با عنوان مشرف الممالك به كار گمارده مىشد . براى ادارهء امور مالى عدهاى به نام « مستوفى » مشغول كار بودند . اينها موظف بودند چندين دفتر تنظيم كنند ، قسمتهاى مخصوص براى پرداخت مواجب و رسيدگى به امور اقطاعات و بازرگانان و امور اوقاف وجود داشت . . . گفته مىشود بهاء الدين يعقوب كوشيده است تا درآمد اوقاف را به مصارف واقعى برساند . اما اين امرى بود كه حتى غازان با كوشش فراوان به انجام آن توفيق نيافت . . . لشكركشى چنگيز و هلاكو ، به بنيهء مالى و زندگى مردم صدمات فراوان وارد كرد . به اين سبب فرمانروايى ايلخانان به علت فقر مردم بر پايهء متزلزلى قرار گرفته بود . اين مبلغ ناچيز ، با هدايايى كه سلاطين هنگام جلوس بر تخت سلطنت به اطرافيان مىدادند ، به كلى از ميان مىرفت و خزانه خالى مىشد . علاوه بر اين ، تغيير پياپى ايلخانان و جنگهاى داخلى ، به ضعف بنيهء مالى كشور كمك مىكرد . سرانجام چون كيخاتو نمىتوانست بر اسرافكاريها لگام بزند و دولت ورشكست شده بود ، تصميم گرفت كه اسكناس را متداول كند . غازان تصميم گرفت از هرنوع اسراف جلوگيرى كند . حوالهها را خود رسيدگى مىكرد و ساليانه دوبار به درآمد و مخارج دولت رسيدگى مىنمود . او گروهى از خواجهها را مأمور نظارت بر جواهرات و البسه و موجودى خزانهء دولت كرد . اصلاحات غازان در عهد الجايتو كمابيش متوقف شد و در دوران زمامدارى ابو سعيد آشفتگى مالى و اقتصادى بار ديگر خودنمايى كرد حمد اللّه مستوفى دربارهء ميزان درآمد مالياتى اطلاعاتى به دست مىدهد كه زمان آن دقيقا معلوم نيست . وى از نوسان ارزش پول سخنى نمىگويد ، وى به خراج شاهان دستنشانده و عوايدى كه از راه حقوق گمركى و عوارض راه و ماليات بر درآمد به دست مىآيد و نيز از مواد اوليه و هدايايى كه براى ايلخان مىفرستادند سخن مىگويد :
وضع پول
« متداولترين واحد مسكوكات در زمان ايلخانان « دينار » بود ، ارزش اين واحد در قرون وسطا دستخوش نوسان بود . اين نوسان مربوط به وزن مسكوكات و كيفيت تركيب آنها نيز بود . وزن متداول دينارهاى طلا روىهمرفته 25 / 4 تا 7 گرم