درآمد مالياتى داشت . همينطور در ساير نقاط ، شاهان دستنشاندهء مغول ناگزير بودند ساليانه مبلغى خراج به مغولان بپردازند و خود اغلب مأمور جمعآورى اين خراج بودند و سعى مىكردند كه اين كار را به وسيلهء مأمورين خود انجام دهند . جمعآورى خراج به شرطى به عهدهء آنان محول مىگرديد كه سروقت مقرر آن به مغولان بپردازند . در قلمرو اين شاهان با سقاقان ظاهرا وظيفهء كمك به شاه و در باطن نظارت در كار او را به عهده داشتند .
املاك سلطنتى : « املاك سلطنتى يكى از منابع مهم درآمد دولت را تشكيل مىداد . در اكثر موارد نمىدانيم كه اين املاك از چه راه به ايلخان تعلق يافته است . اما روىهمرفته مىتوان گفت كه زمينهاى ضبط شده ، زمينهايى كه مالكان آن گريخته و يا كشته شده بودند ، املاك متعلق به شاهانى كه مغولان بر آنها غلبه يافته بودند و نيز املاك وقف كه ايلخان آنها را ضبط كرده بود ، املاك سلطنتى را تشكيل مىداد . املاك سلطنتى به روايت كاشانى يكسوم از قلمرو ايلخان را تشكيل مىداد و درآمد هنگفتى داشت . امتيازات انحصارى دولت ، از جمله صيد مرواريد در خليجفارس نيز بر آن افزوده مىشد . با اطمينان نمىتوان گفت كه فرمانروايان تا چهاندازه درآمد حرفههاى ديگر از جمله استخراج معادن را قبضه كرده بودند ، اما ترديد نيست كه بههرحال ، بخشى از اين درآمد به خزانهء دولت مىرسيد .
املاك سلطنتى را به زبان مغولى « اينجو » مىخواندند و گاهگاه كلمهء خاصه بر آن افزوده مىگرديد . گاه درآمد املاك سلطنتى به مصارف معينى مثل پرداخت حقوق پزشكان يا صاحبمنصبان عالىرتبه و منجمان مىرسيد و گاه برحسب تصميم شاه براى مصارف ديگر مانند مخارج دولت و مخارج دربار به كار مىبردند .
املاك سلطنتى نهتنها به همسران ، برادران و پسران ايلخان و به عنوان سيورغاتميش داده مىشد ، بلكه آن را همچنين به عنوان مواجب و يا پاداش در اختيار صاحبمنصبان دولت ، سرداران و سپاهيان مىگذاشتند .
وضع املاك سلطنتى و اقطاعات در آن هنگام متناسب با وضع عمومى كشاورزى بسيار بد بود . غازان تصميم گرفت كه اين سوداگرى را پايان دهد ، و با اين كار دو منظور داشت ، اجازهء املاك سلطنتى به سپاهيان از يك طرف موجب آبادانى املاك و سرانجام افزايش درآمد مالياتى مملكت مىشد و از طرف ديگر نيز به جاى پرداخت پول به عنوان مواجب به سپاهيان ، زمين به آنها داده مىشد . غازان اينگونه مقاطعات را به خصوص از سال 697 ه . به سپاهيان واگذار كرد .
عهدهدار املاك بايد قابليت خود را نشان دهد . برخى از قسمتهاى فارس آنچنان چپاول شده بود كه مأموران ادارى آن سامان پيشنهاد كردند كه براى مدت 7 سال از پرداخت ماليات معاف باشد ، اما غازان براى حفظ منافع دولت ، فقط براى مدت سه سال آن مناطق را از دادن ماليات معاف كرد . واگذارى زمين به كشاورزان با توجه به اينكه آنان از كشاورزى سررشتهاى نداشتند ، مفيد
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 1069
مساهمون: مرتضى راوندى
ص١٠٦٩