بودند ( حتى زمين وقف ) مالكيت آنها به طور قطع تأييد شود ، علاوه بر اين وى دفتر ثبت املاك براى سراسر كشور تنظيم كرد و از تقلب منشيان جلوگيرى كرد . براى صدور سند مالكيت ، دريافت حداكثر ، نيم دينار مجاز بود و مجازات صدور اسناد نادرست حتى چنانكه حكام به چنين كارى دست مىزدند ، مرگ بود .
اسناد مالكيت با نشان زرين دولت ممهور بود و حاوى نام مالك و توصيف كامل ملك بود .
اگر ملكى به فروش مىرسيد ، مىبايست برگى تازه كه حاكى از محل و روز معامله و نام مالك پيشين و مالك بعدى بود به اين دفتر اضافه گردد .
پس از تثبيت وضع مالكيت ، غازان فرمان داد تا بذر ، آلات كشاورزى ، اسب و گاو در اختيار روستاييان قرار گيرد . و چنانچه حاكمى در اين زمينه كوتاهى مىكرد ، به سختى تنبيه مىگرديد .
تقسيم زمينهاى متروك ، ميان روستاييان كه تعدادشان در اين هنگام نسبت به دوران پيش از مغول به يكدهم رسيده بود ، نيز از كارهاى پراهميت بود . اين زمينها سال نخست از ماليات معاف بود . در سال دوم يكسوم از حقوق متداول به دولت پرداخت مىگرديد و ميزان مبلغ پرداختى در سال سوم نسبت به خوبى يا بدى زمين طبقهبندى مىشد . با اين اقدامات ، امنيت روستاها برقرار شد . ارزش زمينها و بناهاى كشاورزى به دو برابر رسيد ، وضع مالى دولت به طرز بىسابقهاى بهبود يافت .
مرگ ناگهانى غازان در سال 703 ه . از تحقق بسيارى از اصلاحات او جلوگيرى كرد .
فرمانروا در بستر مرگ صريحا حفظ نظام مالياتى خود را توصيه كرد و الجايتو اعلام نمود ، كه برنامهء برادرش را دنبال خواهد كرد . اگرچه الجايتو در آغاز 705 ه . فرمان داد تا موجبات منع فرار از روستاها را فراهم آورند ، اما به زودى بىنظمى ديرينه بار ديگر خودنمايى كرد . در سال 711 ه . سعد الدين صاحب ديوان به خاطر اختلاس مبلغ سى هزار دينار دستگير شد . در سال مرگ الجايتو سردار يساول به زور در خراسان سىصد هزار و در هرات پنجاه هزار دينار ماليات اضافى گرفت و انضباط عهد غازانى رو به فراموشى رفت . در عهد سلطنت ابو سعيد به سبب مجادلهء فئودالها و متنفذين و عدم تمركز ، وضع بيشازپيش به خرابى گراييد .
در اين شرايط درآمد مالياتى به سرعت تنزل كرد و از ميزان پيش از حملهء مغول بسيار كمتر شد . ميزان درآمد مالياتى در 736 ه . كمتر از نصف ماليات زمان غازان بود و پيشآمدهايى كه پس از مرگ ابو سعيد رخ داد ، اين كاهش را سريعتر كرد « 1 » . تا جايى كه اران و موغان در سال 736 ه . 303 هزار دينار درآمد مالياتى داشت ، در حالى كه در عصر ملكشاه سه ميليون دينار مىپرداخت .
شيروان 113 هزار دينار مىپرداخت ، درحالىكه در عصر شاهان شيروان يك ميليون دينار
هامش
( 1 ) . اشپولر ، تاريخ مغول ، پيشين ، ص 320 - 306 .