جمع مىكردند و سپس به ادارات ماليه تحويل مىدادند . . . رفتار مأموران معمولى دولت نيز متناسب با رفتار صاحبمنصبان عالىرتبه بود ، حتى كار به جايى رسيده بود كه برخى حكام دهبار ، حتى بيست بار ماليات دام را دريافت مىداشتند . چون اجحاف مأموران از حد مىگذشت ، ادارهء امور مالياتى دولت فرستادگانى براى رسيدگى اعزام مىداشت . در چنين صورتى حاكم با عجله به پيشواز اين فرستادگان مىرفت و با پرداخت رشوه آنان را از رسيدگى به وضع ، منصرف مىكرد . بديهى است كه كارمندان معمولى نيز مىخواستند از اين غنيمت سهمى داشته باشند . در مناطقى كه تحت نفوذ مستقيم ايلخان بود ، بيتكچيان همراه با واحدهاى لشكرى به يكيك مناطق مىرفتند و با فشار و تهديد مبالغ هنگفتى از مردم ستمديده مىگرفتند و بلافاصله بخشى از آن را در جيب خود مىريختند . مردم براى حفظ جان خود ، داوطلبانه مبالغى به عنوان رشوه به اين مأموران ايلخان مىدادند . اما حكام و نواب نيز كه از جمله ماليات دام را در سال چندين بار به زور از مردم مىگرفتند ، مجبور بودند به مأموران زيردست خود و شحنهها مبلغى رشوه دهند ، تا رفتار آنان در دربار ايلخان افشاء نگردد .
مردم ستمديده از برابر مأمورين مالياتى مىگريختند ، گاه مأمورين كه در مسير خود مردى را نمىيافتند زنان را با خود مىبردند . زيادهرويها و اسراف دولت ، و جنگهاى متعدد داخلى مزيد بر علت بود . به اين ترتيب چون غازان در سال 964 بر تخت ايلخانى جلوس كرد ، وضع ادارهء امور مالياتى را نيز مانند ساير شئون مملكت بحرانى يافت .
بيشتر ماليات به شكل مواد خام دريافت مىشد ، اين جريان با توجه به وضع اقتصادى ايران در آن زمان اجتنابناپذير بود . اوربليان تعداد پرداختكنندگان ماليات را يك ميليون و پانصد هزار تن گزارش مىدهد . غازان براى جلوگيرى از بحران مالى ، نخست دستور داد تا مقدار ماليات را ده درصد اضافه كنند ، شايد از اين راه كمبود خزانه را جبران نمايد . چون از اين راه نتيجهء مطلوب را به دست نياورد ، فرمان داد تا ماليات دام را نصف كنند و كوشيد تا از تجاوز مأمورانش به مردم جلوگيرى به عمل آورد . ولى مالياتهاى معوقه را گرفت . چنانكه در فارس مالياتهاى پرداختنشدهء دوران هرجومرج را بعدا دريافت كرد .
دستور داد ماليات را از روى سال شمسى ، يعنى از اول بهار و پائيز به مدت 20 روز بپردازند .
مالياتدهندگان موظف بودند غلات را به وسيلهء حيوانات باربر ، خود به انبارهاى دولتى برسانند . در هردهكده لوحى فلزى يا سنگى نصب مىكردند كه روى آن ميزان ماليات قيد مىشد . در نتيجهء سياست عاقلانهء غازان ، درآمد مالياتى فزونى گرفت . چنانكه درآمد مالياتى « بدون خراسان » از 17 ميليون دينار به 21 ميليون دينار رسيده بود .
غازان براى بهبود وضع كشاورزان قدمهاى مؤثر عملى برداشت . نخست به حق مالكيت كه دچار هرجومرج شده بود سروسامانى داد و مقرر داشت كسانى كه سى سال صاحب زمينى
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 1067
مساهمون: مرتضى راوندى
ص١٠٦٧