شاه داشته و درآمدهاى عمومى كه مصالح پادشاهى نام داشته است . به قول بارتولد مستشرق روسى ، اين طبقهبندى درآمدها به درآمدهاى خاصه و درآمدهاى عمومى ، در تمام ممالك اسلامى در شرق مديترانه معمول بوده است .
درآمدهاى عمومى از منابع زير به دست آمده است :
1 ) ماليات زمين ، 2 ) ماليات بر تجارت ، 3 ) ماليات احشام ، 4 ) درآمدهاى اتفاقى كه آن هم از چهار منبع بوده است ، به اين قرار :
الف ) ما ترك متوفيان بلاوارث ،
ب ) اموال غايبين مفقود الاثر ،
ج ) اموال بلاصاحب ،
د ) اموالى كه مصادره شده بود ،
درآمدهاى خاصه از چهار محل به دست مىآمده :
1 ) ميراث گذشتگان شاه
2 ) 5 / 1 غنايم منقول
3 ) درآمد كفايت ( درآمدى كه از امور كشاورزى ، معدنى ، صنعتى و بازرگانى كه به سود شاه انجام مىشده حاصل مىگشته . )
4 ) هدايا . . .
اصلاحات غازان خان :
چنانكه اشاره شد ، تا سال 703 هجرى ماليات ولايات معمولا به مقاطعه داده مىشد و حكام و عاملان ماليات به ازاى پرداخت مبلغى مقطوع به خزانهء شاه ، درآمد ولايت را به سود خود وصول مىكردند . از طرف اين حكام و عاملان ، تعدى بسيار به مردم مىشد و گاهى يك ماليات را چندين بار مطالبه مىكردند . غازان خان مقاطعهء مالياتها را لغو كرد و بر وفق سنت گذشته مميزينى به ولايات فرستاد تا ماليات اراضى را تعيين نموده در دفاتر ثبت كنند . سپس ماليات هرمحل را روى صفحههايى از مس يا آهن يا روى سنگ و گچ نقر كرده و در مسجد يا ميدان يا هرمحل ديگرى كه مردم بخواهند نصب كنند ، تا هركس از مالياتى كه بايد بپردازد به خوبى آگاه بوده و هيچ مأمورى نتواند بيش از ماليات حقه چيزى از او مطالبه كند . و از طرف ديگر ، تغيير و تصرف در مالياتها هم غيرممكن گردد . . . » « 1 »
وضعيت ماليات در عهد مغولان
پس از آنكه مغولان ، آسياى مركزى و قسمتهاى بزرگى از چين را متصرف شدند ، به فكر افتادند كه وضع ماليات را منظم كنند و دريافت آن را ، آنطور كه در آغاز متداول بود به عهدهء چپاولكنندگان نگذارند . به اين سبب اوكتاى در دومين قوريلتاى كه در سال 1236 ميلادى به فرمان او تشكيل
هامش
( 1 ) . ايرانشهر ، پيشين ، ج 2 ، ص 128 به بعد .