بنا به گفتهء جوينى ، بودند كسانى كه : « اولاد خود را در بند رهن مىكردند و قومى خود مىفروختند . شخصى بود كه در حالت نزع محقرى به دو حوالت رفته بود ، چون جان تسليم كرد ، و تجهيز او كردند ، محصل به مطالبهء مال بازآمد . چيزى ديگر نبود ، كفن او بستدند و متوفى را همچنان نگه داشتند . » « 1 »
محصلان مالياتى به يارى چنين شيوههايى ولايات آمل و استرآباد و كبودجامه و جاجرم و جوين و اسفراين و غيره را بالكل غارت كردند . مردم دامغان كه از تعديات مأموران مالياتى و ضرب و شتم و شكنجهء ايشان كاردشان به استخوان رسيده بود ، كارشان به عجز و اضطرار رسيد ، به ملاحده توسل جستند ، دامغان به ايشان دادند . در آن زمان هنوز قدرت اسماعيليان ( ملاحده ) در جبال البرز توسط مغولان سرنگون نشده بود .
پوربها شاعر قرن هفتم هجرى ضمن قصيدهاى ، از مظالم مالياتى دوران خود ياد مىكند :
همه جهان متفرق شدند و آواره * ز بىشمار قلان و ز بيكران قپچور
« در ابتداى استيلاى مغولان به علت كشتارها و خرابيهاى بىپايان اين قوم بيابانگرد ، نظام امور مالياتى از هم گسيخت و درآمدها نقصان فاحش پيدا كرد . نمونههاى گويايى از نتايج اين ويرانىها را حمد اللّه مستوفى در كتاب نزهة القلوب ( ص 47 به بعد ) ذكر كرده است و آن مقايسهء بين درآمد مالياتها قبل از هجوم مغولان و بعد از آن است به قرار زير :
ماليات زمان سلجوقيان و اتابكان : ماليات سال 736 هجرى عصر غازان خان :
عراق عجم :
252 تومان 35 تومان
اران و مغان :
300 تومان 30 تومان
رى :
700 تومان 30 تومان
در اين دوره از نظر تاريخ مالى ايران ، دو اثر بسيار گرانبها تدوين شده است :
. . . يكى از اين دو ، رسالهاى است كه خواجه نصير الدين طوسى در باب درآمدها و مخارج دورهء مغول با اشاراتى به معمول دورهء قبل از اسلام نگاشته است ، و ديگرى قسمتى از تاريخ مبارك غازانى است در باب وضع مختل مالى ايران ، پيش از اصلاحات غازان خان و اقداماتى كه او به تدبير وزير زيرك خود خواجه رشيد الدين فضل اللّه براى تنظيم اوضاع مالى انجام داد . اين اصلاحات يكى از برجستهترين اقداماتى است كه در تاريخ مالى ايران صورت گرفته است و حقا نصير الدين طوسى درآمدها را به دو دسته تقسيم كرده است : درآمدهاى خاصه كه اختصاص به
هامش
( 1 ) . همان ، ص 276 .