« جانشينان تيمور نتوانستند كه ممالك متصرفى او را حفظ كنند . اگرچه تا حدود يك قرن ايران را در تصرف خود داشتند . پس از مرگ شاهرخ ( فرزند تيمور ) در 850 ه . ( 1447 ميلادى ) ، « امرا و شاهزادگان به هم برآمدند و هريك آنچه توانستند از گنج و لشكر برداشتند و متوجه ولايتى و سرحدى گشتند . . . و در تصرف آوردند . بنياد ظلم و تعدى نهادند و قتل عام شد و طمع در مال تاجران و رعايا و مزارعان كردند . . . خرابى در ولايتها راه يافت و مردم پراكنده گشتند . . . در تمام بلاد ايران قحط و و با واقع شد . . . »
از اسنادى كه از اين دوره باقى مانده است ، مىتوان تا حدى به كثرت و تنوع مالياتى كه بر زمينها و صاحبان آنها تعلق مىگرفته است پى برد . چنانكه مينورسكى نقل كرده ، سيورغال قاسم بن جهانگير از سى قسم ماليات و عوارض معاف بوده است . سند ديگرى داريم كه به تاريخ 914 ه . ( 1948 م . ) نوشته شده و به موجب آن امير الوند قرهقويونلو قريهء نهر آمس نزديك گلپايگان را به جلال الدوله جابر وزير خود بخشيده است . . . در سندى كه مربوط به سيورغال قاسم بن جهانگير است ، حكام و عمال خراج و كلانتران و كدخدايان را از هرگونه مطالبهاى از نهر آمس خواه بابت مستمر و عادى ، خواه بابت ماليات زايد و غيرعادى ممنوع كرد . و همچنين آنان را از نوشتن برات به عهدهء قريهء مزبور بازداشتهاند . به علاوه نوشتهاند كه ديگر هرسال نبايد تقاضاى سيورغال جديد شود . صاحب سيورغال از ماليات و عوارض ذيل معاف شده است .
مالوجهات ( ماليات مستعمر ) ، اخراجات و خارجات ( ماليات زايد ) عوارضى كه به موجب حكم يا جز آن وضع مىشود ( عوارضات حكمى و غيرحكمى ) علفه ( مالياتى كه بابت خوراك عمال مىگرفتند ، علوفه ) . حق عيش براى مركب مأموران حكومت . قنغلا ( به ضم اول و دوم و سكون سوم ) يعنى ماليات مخصوص پذيرايى سفرا و ديگران ، بيگار ( كار اجبارى ) ، شكار ( ماليات شكار ) ، الاغ پيكهاى چاپارخانه با ماليات خصوص چهارپايان چاپارخانه ، الام ( به فتح الف راهنمايانى كه مجبور بودند بدون گرفتن مزدى به مأموران حكومت خدمت كنند و آنان را از دهى به ده ديگر رهنمون شوند ) ساورى ( هدايا ) ، ساچق عوارض پذيرايى ، پيشكش هدايا ، زرچريك ( ماليات چريك ) ، مشتلق عوارضى كه در مواقع مخصوصى مانند رسانيدن خبر خوش از مردم مىگرفتهاند ، احداث ، و سرشمار ( ماليات خانوار ، و سرانهء خانهشمار ( ماليات خانه ) بامبردار ( ماليات چاپارخانه ) ، دستانداز ( دخل و انعام ) ، عيدى و نوروزى ماليات مخصوص سال نو ، حق السعى عمال ( مداخلات محصلان ماليات ) ، عشر 10 / 1 رسم الصداره ( حق العمل صدر ) ، رسم الوزاره ( حق العمل وزير ) ، غله طرح ، حرز ( تقويم ماليات ) مساحت رسم الحرز و مساحت حق العمل تقديم كردن و مساحت كردن ، اضافه و تفاوت تسعير ( مالياتى كه بابت تعديل نرخ تسعير مىگرفتند ) ، تقبل . . . ماليات معروف ، صديك ، صد دو و صد چهار حقوق داروغه و كلانتر و مميز و حاجب جمع و شيلان بهاء و سفره بهاء ( مالياتى كه براى
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 1060
مساهمون: مرتضى راوندى
ص١٠٦٠