غازان براى آنكه به دوران بيدادگرى پايان دهد ، اگر خبر مىيافت كه يكى از مقربان يا لشكريان كالايى به زور يا متاعى را به قيمتى ارزانتر مطالبه كرده ، او را شديدا مورد تعقيب قرار مىداد و به مأمورين خود دستور داده بود كه هرچه مىخواهند با زر نقد بخرند .
به عقيدهء دكتر لمپتون « . . . در سراسر دورهء ايلخانان ، ميل غالب به اين بود كه بر ميزان ماليات چه با افزودن نرخهاى مالياتى ، چه با وضع ماليات جديد بيفزايند و پيش از اين اشاره كرديم كه غازان مىكوشيد تا مانع از بروز اين تمايل گردد . گويا نرخهاى مالياتى در هرشهر فرق مىكرد و هرچندگاه يكبار ماليات به ميزان جديدى وضع مىشد . . . با اينهمه خصايص دستگاه مغول منحصر به گرفتن ماليات زايد بر اندازه و فساد و سوء اداره و انحطاط و بىنظمى جامعه نبود .
پيداست كه غازان از شاهانى بود كه در طريق اصلاحات مىكوشيده است و مأموران و ملاكانى مانند رشيد الدين براى آباد كردن زمينها و افزودن به ميزان محصول آنها كارهايى انجام دادهاند .
مثلا مىنمايد كه قسمت بزرگى از خوزستان به او تعلق داشته و بنا به ادعاى او به طريقهء شرعى به وى منتقل شده بوده است .
در يكى از نامههاى منقول در مكاتبات رشيدى كه خطاب به مردم خوزستان نوشته است ، آنان را آگاه مىكند كه سراج الدين دزفولى را عامل خراج آن سامان كرده است تا مباشران را بطلبد و حسابهاى سالهاى گذشته را بخواهد . . . با رعاياى آنجا به مهربانى رفتار كند و آنان را به زراعت و عمران مشغول دارد .
رشيد الدين پس از وصف آبادانى خوزستان در گذشته ، مىنويسد كه پنج سال شده است كه او با صرف مال و بذل كوشش در عمران خوزستان كوشيده است . هفتاد تومان خرج بند و افزار كشاورزى و تخم و مساعده دادن به رعايا كرده و دويست جفت گاو ، در ملكى كه در اهواز داشته به كار انداخته است .
. . . مكاتيب او نشان مىدهد كه رشيد الدين در احداث دهات جديد چه روشى به كار مىبسته است . . . در نامهيى كه به غلام خود سنقرباروچى حاكم بصره نوشته است از او مىخواهد كه براى ملك او دويست غلام و دويست كنيزك هندى و حبشى و قيروى و انواع ديگر غلامان سياه از مال شخصى بخرد و به تبريز بفرستد . . . در نامهاى كه رشيد الدين نوشته ، به او دستور داده است كه نهرى وسيع در صحراى ملاطيه و شط فرات حفر كند و ده قريه بنياد نهد .
اگرچه ممكن است رشيد الدين را نمونهء توانگرترين فرد ديوانى در آن دوره دانست ، اما به هيچوجه نمىتوان او را از اين حيث ممتاز و مستثنا شمرد . در زمان اباقا ، ابن طقطقى در عراق به سبب اجاره كردن زمينهاى خالصه توانگر شد . درآمد روزانهء شمس الدين محمد جوينى را كه وزير اعظم هولاكو و پسر او اباقا و تكودار بود ، به مبلغ ده هزار دينار تخمين زدهاند .
خواجه رشيد الدين فضل اللّه مانند خواجه نظام الملك فئودالى عاقل و دورانديش بود و به
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 1056
مساهمون: مرتضى راوندى
ص١٠٥٦