يهود هذا الزمان قد بلغوا * مرتبة لا ينالها ملك
الملك فيهم و المال عندهم * و منهم المستشار و الملك
يا معشر الناس قد نصحت لكم * تهودا ، قد تهود الفلك
فانتظرو صيحته العذاب لهم * فعن قريب تراهم الهلك
« جهودان اين روزگار به پايگاهى رسيدهاند كه فرشتگان نيز بدان نرسند ، پادشاهى و اقتصاد كشور در دست ايشان است . اعضاى شوراى دولت و شهرياران و دولتمندان از ايشانند . اى گروه مسلمانان من شما را اندرز كرده و مىگويم جهود شويد كه آسمان نيز جهود شد . ولى گوش فرا داريد كه فرمان شكنجه و هلاك كردن آنها به زودى از طرف خدا صادر خواهد شد .
« اين احساسات بورژوازى كوچك و مردم فقير شهرستانها و مردمان ربضنشين بود كه عليه بورژوازى بزرگ و ملوكان ، تحريك و تهييج شده بود . درست در همين موقع بورژوازى كلان كه قاهرهء قديم مركز آن بود ، خواست پيشدستى كند و شام و عراق را نيز متصرف شود ، قادر خليفهء عباسى ( متوفى در 1031 ) و جانشين قايم بامر اللّه ( 1073 - 1031 ) متوحش شدند . زيرا كه سردار فاطميان ارسلان بساسيرى در ژانويهء 1059 بغداد را تصرف كرد و قريب يك سال و نيم سكه و خطبه به نام مصريان كرد ، و ناصبيان را تارومار گردانيد . خليفهء عباسى گريخت و دست به دامن طغرل بيك سلجوقى زد . پادشاه تركمانان بعد از چندين مصاف ، با همكارى ناصبيان و فاطميان دارودستهء آنها را از عراق و شامات اخراج كرد ، و ارتجاع سلجوقى كه خراسان و عراق را تحت تسلط درآورده بود ، اينبار عراق عرب و شامات را نيز تسخير كرد ، تا نوبت به مصر رسيد . » « 1 » برگرديم به راه و رسم خراجستانى و اصول مالكيت در ايران پس از حملهء مغول .
وضع كشاورزان و عوايد دولت پس از حملهء مغول
« با يورش مغول در قرن سيزدهم ( هفتم هجرى ) به ايران ، آن تحولى كه با غلبهء مسلمانان آغاز شده بود ، راكد ماند . عهد مغول را مىتوان به سه مرحله قسمت كرد : اول مرحلهء توسعهطلبى يا مرحلهاى كه سنن مربوط به زندگى صحرانشينى غلبه داشت . دوم دورهء ايلخانان يا دورهاى كه مغولان ايرانىمآب شده بودند . سوم دورهء زوال و انحطاط .
اثرات آنى حملهء مغول به ايران عبارت بود از ويرانى شهرها و تهى شدن آنها از مردم . ( فارس از اين قاعده مستثنى و ممتاز است ) . . . تغييرات و دگرگونيهايى كه در اين عهد شامل حال املاك و اراضى شده از اين مثال روشن مىشود :
در وقفنامهء املاك سادات اينجوى فارس نوشتهاند كه عضد الدوله ديلمى در 325 هجرى ، سيدى را به نام ابو قتاده طباطبا از مكه به شيراز آورده و دختر خود را به وى داد و چندين ملك از املاك فارس را وقف اولاد ذكور او كرد . . . مغولان پس از تسخير فارس اين املاك را مصادره كردند
هامش
( 1 ) . دكتر مظاهرى ، زندگى مسلمانان در قرون وسطا ، ترجمهء راوندى ، پيشين ، ص 165 به بعد ( به اختصار ) .