بوميان مصر و قبطيان ، يعنى ترسايان مصر ، قبل از كسب اجازهء رسمى حق نداشتند به دلخواه خود يك قطعه « شتا » كه قماشى بود از نخ كتان ببافند . « مأموران » آنها را ملزم مىكردند كه محصول كار خود را در موعد مقرر به نمايندگان ادارهء دولتى مخصوص تحويل دهند تا مأموران رسيدگى كرده و بر آن قماش تمغا بزنند . سپس مأموران مخصوصى به بستهبندى پارچهها مىپرداختند و آنها را در صندوقها مىنهادند و مهر مخصوص ديوان را روى آن مىزدند . اين مأموران همه از كيسهء پيشهوران قبطى گذران مىكردند . ناگفته نماند كه بازرسان و مأموران گوناگون وصول باج و حقوق راهدارى نيز در سراسر نيل از مناطق جنوبى مصر كه « صعيه » است تا اسكندريه ، مترصد و مشغول كار بودند . مقدسى مىگويد من يكى از باجگيران نتيس را ديدم كه از راه وصل اين عوارض روزانه ده هزار و هشتصد فرانك طلا به دست مىآورد . اين گمركخانه را « رصد » مىگفتند « 1 » . سرزمين عراق از اين نوع عوارض و مالياتهاى زايد بر اصل ، تا قبل از نيمهء دوم قرن دهم ميلادى معاف مانده بود . لاكن در دورهء حكومت آل بويه ، عضد الدوله ( متوفى در 987 ميلادى ) از جمله عوارض نوبنياد ، باجى بر « نخ » مصرفى مردم و بر « قژ » يا كج ابريشم نهاد كه خورده بورژواهاى جامعه از اين قژ مىپوشيدند و بدين منظور جابهجا رصدگاههايى از طرف پادشاهى بنياد كردند .
در سال 985 ديوان از پارچههاى قژ و كرباس ده درصد ماليات مطالبه كرد ، و اين بدعت مورد اعتراض شديد بغداديان شد . حكومت موقتا از تصميم خود عدول كرد ، ولى در سال 998 بار ديگر در مقام اخذ همين ماليات برآمد . در نتيجه ، مردم بهپا خاستند . برج و بارو و حتى ارك بغداد را به تصرف درآوردند و در بايگانى ادارات مالياتى ، آتش افكندند . ولى اينبار حكومت درايستاد و مخالفان را سركوب كرد . مع الوصف دولت از باج كرباس كه براى جامهء فقرا و كفن مردگان به كار مىرفت ، صرفنظر كرد و فقط ده درصد از پارچههاى ابريشمى باج خواست . از اين پس ، پارچهء ابريشمى فقط با علامت و مهر ادارهء ماليات قابل خريد و فروش بود .
در سال 1033 عموم مردم از افزايش باج نمك به سختى ناليدند و اعلانات دولتى را كه بدين منظور بر در مسجدها الصاق شده بود ، پاره كردند . بر دولت ثابت شد كه بوميان عراق عرب كه به قول ابن المعتز شاعر ، مشتى « زنديق » اند با قبطيان مصر فرق دارند و آسان آسان در مقابل تحميلات مالياتى نمىخمند .
در عراق عجم و فارس ، مسلمانان در برابر بدعتها و تحميلات مالياتى جديد به مراتب بيش از بوميان عراق عرب ايستادگى مىكردد . در حالى كه رعايا و فلاحان شام و فلسطين مانند
هامش
( 1 ) . اين لفظ مانندReccetteفرانسهاى محرف اسد ساسانيان است .