مصالحه مىكردند . قطع نظر از صدقه ( - زكات ) كه ميزان آن ثابت بود ، همه به طور كلى اين اصل را قبول داشتند كه امام يعنى رهبر جامعهء اسلامى ، مىتواند به نسبت بنيهء مالى مالياتدهندگان بر نرخ بيفزايد يا از آن بكاهد . به علاوه امام مىتوانست به وضع خراج نقدى يا جنسى بپردازد . . .
بنا به يك روايت ، نرخ خراجى كه عمر ( براى سواد ) تعيين كرده بود ، عبارت بود از يك درهم و يك قفيز ( 5 / 5 رطل ) . به روايت ديگر ، نرخ خراج در هرجريب از اين قرار بود : براى انگور 10 درهم ، براى خرما 8 ، براى نيشكر 6 ، براى شبدر 5 ، براى گندم 4 ، براى جو 2 درهم . . . از اينجا پيداست كه اساسا مسلمانان در دورهء فتوحات خود عينا همان روش مالياتى معمول زمان را به كار بردهاند . اين روش يعنى تقويم خراج برحسب مساحت زمين . . . تا روزگار خلافت منصور عباسى دوام يافته است . . . در ايام منصور . . . مقرر شد كه خراج را برحسب محصول واقعى زمين تقويم كنند نه برحسب مساحت آن . پس ملاك و مأخذى كه براى تقويم خراج معين كردهاند ، ظاهرا عبارت بود از نصف حاصل زمينهاى ديم و يكسوم حاصل زمينهايى كه با داليه آبيارى مىشد و يكچهارم محصول زمينهايى كه با دولاب ( نوعى چرخ چاه ) مشروب مىگشت .
نخلهاى خرما و تاكها و درختان ميوه را مىشمردند و خراجى كه براى آنها تعيين مىكردند ، بستگى به وضع جغرافيايى داشت . . . خراج فارس را به سه طريق تقويم مىكردند : يا بر اساس وسعت زمين و به اصطلاح « مساحت » ، و يا بر بنياد حاصلى كه به دست مىآمد ، و به اصطلاح « مقاسمه » يعنى برداشتن سهم معينى از حافظ . طريق سوم اين بود كه براساس مقاطعه حساب مىكردند . يعنى زمينداران خراجى را كه مىبايست بپردازند به مبلغ معينى مصالحه مىكردند . . . » « 1 »
. . . خراج محصول ديمى ، يكسوم خراجى بود كه به محصول آبى تعلق مىگرفت و خراج محصولى كه به وسيلهء چاه آبيارى مىشد ، دو سوم و محصولى كه يكبار آب مىخورد يكچهارم . . . خراج زمينهاى خالصه به وسيلهء مقاسمه يا قرارداد و به اصطلاح « مقاطعه » تعيين و بههرحال به نقد پرداخته مىشد .
مقدسى مىنويسد : دشتهايى كه خراج ثابت براى آنها تعيين شده ، در صورتى هم كه شورهزار و لم يزرع بود ، بيست درهم بابت خراج به آنها تعلق مىگرفت . در قم خراج را برحسب مساحت تقويم مىكردند . . . هرگاه در يك منطقهء مالياتى ، با اوضاع طبيعى نسبتا گوناگونى مواجه مىشدند . . . به تنظيم عدهاى از سياهههاى مالياتى مىپرداختند .
. . . اهل ذمه جزيه را به موجب دو سياهه مىپرداختند ، و مطابق سياههء اول هرمردى 24 درهم و مطابق سياههء دوم هرمردى 12 درهم مىپرداخت .
خراج صاحبان احشام و صحرانشينان به موجب دو سياهه معين مىشد . مطابق يك سياهه
هامش
( 1 ) . همان ، ص 88 به بعد .