با اينهمه چنانكه پيش از اين گذشت ، اوضاع و احوال در شهرستانهاى مختلف امپراتورى عرب يكسان نبود . مثلا روشى كه در خراسان معمول بود ، با روش معمول در سواد فرق داشت .
در خراسان آخرين عامل بنى اميه يعنى نصر بن سيار در امور مالى اصلاحاتى پديد آورد و قرار بر اين شد كه هم تازيان و هم ايرانيان به نسبت دارايى خود خراج بپردازند و ماليات سرانه را فقط كفار ادا كنند . علت اين پيشرفت و توسعه را نيز بايد در اوضاع و احوال خاصى كه بر خراسان غلبه داشت جستجو كرد . . . در نتيجهء اقدامات او ، سى هزار تن از مسلمانان از پرداخت جزيه معاف شدند و هشتاد تن از كفار مجبور به پرداخت آن گشتند .
از اين گذشته ، نصر ، خراج را مجددا طبقهبندى كرد و نظم و ترتيبى در اين كار پديد آورد و آنگاه به تقويم ميزان خراجى كه در پيمانهاى تسليم قيده شده بود پرداخت .
با ظهور عباسيان در قرن ششم ميلادى ، پيشرفتهاى گوناگون در امر تقسيم زمين ديده مىشود و چنين مىنمايد كه در اين زمان بر وسعت املاك خالصه معروف به « صوافى » افزوده شده باشد .
اين املاك چنانكه پيش از اين گفته شد ، از محل خمس غنايمى كه به پيامبر و جانشينانش اختصاص داشت به دست آمده بود . نيك پيداست كه به مرور دهور معنى املاك خالصه وسعت يافته و چنين پنداشتهاند كه مفهوم ضمنى آن اين است كه رهبر مردم خواه خليفه باشد و خواه حاكم محل ، مىتواند اراضى وسيعى را به خود تخصيص دهد . . . در هرحال رسم خلفاى بنى اميه و بنى عباس و پس از آنان سلسلههاى سلاطين كوچكى كه در ايام انحطاط دستگاه خلافت در نقاط مختلف ايران برخاستند ، اين بود كه از راه فتح و غلبه و مصادره و بيع ، زمينهاى وسيعى به عنوان ملاك خالصه براى خود به دست آورند .
. . . براى توسعهء املاك خالصه ، راههاى ديگر نيز وجود داشت . در پارهاى از موارد صاحبان زمينهايى كه در كشورهاى شكستخورده واقع بود ملك خود را به حكومت واگذار مىكردند و به صورت املاك خالصه درمىآوردند ، بعنى آن را به خليفهء زمان تسليم مىكردند و در عوايد آن با او شريك مىشدند و مقصودشان از اين كار آن بود كه خود را در مقابل عوامل قانونشكن يا محصلان بىانصاف خراج حفظ كنند . از قرن سوم به بعد كه خلافت عباسى راه زوال مىسپرد ، يكى از انواع بسيار مهم زميندارى ، يعنى اقطاع رواج يافت ؛ و اين كلمه در آن واحد ، هم دلالت مىكند بر واگذار كردن زمين و هم به اعطاى عوايد آن به اشخاص .
اصل و منشاء اقطاع به صدر اسلام بازمىگردد . اما تنها در دورهء سلجوقيان و در قرن پنجم بود كه اين نوع زميندارى ، مهمترين انواع آن در مملكت شد . از قديمترين ايام به اعراب به عنوان املاك معاف از خراج و يحتمل موروثى واگذار مىشد و آن نوع واگذارى معروف بود به اقطاع التمليك . . . اين نوع اقطاع عبارت بود از زمينهاى بايرى كه به شرط زراعت به اشخاص واگذار مىكردند . پيداست كه مقصود از اين كار پيشرفت كشاورزى و بالنتيجه ازدياد درآمد حكومت بوده است .
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 1007
مساهمون: مرتضى راوندى
ص١٠٠٧