كرد . » « 1 »
جدول باج سالانه :
طبسين 000 ، 60 درهم ، قهستان 000 ، 600 ، نيشابور 000 ، 000 ، 1 ، نسا 000 ، 300 ، ابيورد 000 ، 400 ، طوس 000 ، 600 ، هرات 000 ، 000 ، 1 ، خاتون بخارا 000 ، 700 ، سمرقند 000 ، 700 .
مروشاه جهان متعهد شد كه مقطوعا مبلغى نقد و مقدارى محصول پرداخت كند و مقرر شد كه اهالى مسلمانان را در منازل خود جا دهند و تمام خراسان جزو اراضى عهدى به شمار مىآيد و سيستم مالياتى آن همان اصول عهد ساسانيان بود و بر خلاف « سواد » ، در خراسان جملهء سوابق و صورتهاى مالياتى به دست رؤساى محلى بود و مبلغى كه معين شده بود به عربها مىپرداختند . مهاجرت گروه انبوهى از اعراب به خراسان ، موجب شيوع سريع اسلام در ميان خراسانيان گرديد ، و چون ماليات مقطوعا پرداخت مىشد ، با افزايش روزافزون عدهء مسلمانان ظاهرا بار ماليات به دوش نامسلمانان تحميل مىشد .
با اينكه قبول اسلام موجب معافيت مردم از ماليات سرانه بود ، اين اصل چنانكه بايد اجرا نمىشد . چنان كه قبلا گفتيم در سال 110 هجرى حاكم خراسان الاشرس ، پس از مشورت با دوستان ، ابو الصيدا را به ماوراء النهر گسيل داشت .
ولى او قبل از حركت اعلام نمود كه هركس مسلمان شود از او جزيه نخواهد گرفت . اشرس قبول كرد و ابو الصيد به مردم سمرقند اعلام كرد كه در صورت قبول اسلام از جزيه معاف خواهند شد . مردم به سوى او شتافتند . يكى از امراى محلى كه مأمور وصول خراج بود ، به اشرسنامه نوشت كه خراج رو به كاهش نهاده . اشرس هم نامهاى به والى سمرقند نوشت و گفت كه قوت مسلمانى در خراج است . من اطلاع يافتهام كه مردم سند و امثال آنان نه از روى صدق ، بلكه براى فرار از جزيه اسلام پذيرفتهاند . اين مطلب را تحقيق كن و كسانى را كه ختنه كردهاند و واجبات دينى را عمل مىكنند و به راستى اسلام آوردهاند و مىتوانند يك سوره قرآن بخوانند از خراج معاف دار . . . دهقانان بخارا نزد اشرس رفته گفتند . . . حالا كه همه عرب شدهاند ، خراج از كه مىخواهيد بگيريد ؟ اشرس به هانى و مأمورين نامه نوشت كه از كسانى كه تاكنون خراج گرفته مىشد باز هم بگيريد . ولى جزيهء اشخاصى را كه اسلام مىپذيرند پس بدهيد . « در نتيجه 7 هزار تن از مردم سغد مرتد شدند . مردم اعتراض كردند ، ولى مأمورين وصول به بزرگان اهانت ورزيدند و جامهء دهقانان بردريدند و كمربندشان را به عنوان اهانت و تمسخر بر گردنشان انداختند و از نومسلمانان ضعيف الحال جزيه گرفتند . نكتهاى كه تذكر آن ضروريست اينكه ، در زمان ساسانيان طبقات ممتاز از پرداخت ماليات سرانه معاف بودند و همين طبقات پس از حملهء اعراب مميزى و جمعآورى ماليات را به عهده گرفتند . » كيپ و بارتولد نشان دادند كه
هامش
( 1 ) . بلاذرى ، ص 405 .