در بيت المال هرچه بود ، به ارزانيان مىبخشيد بعد ته بيت المال را جاروب مىكرد و برجاى آن نماز مىخواند و به قولى بر زمينش آب مىپاشيد و آنجا مىغنود . » « 1 » و با اين كارها اين مرد شريف و پاكدامن نشان مىداد كه كمترين توجهى به مسايل دنيايى و راه و رسم سياست ، اقتصاد و مملكتدارى ندارد و حاضر نيست به روشهاى سياسى مردانى چون كوروش و داريوش و اردشير ادامه دهد و براى دوام حكومت مسلمين از برنامهء اقتصادى و مالى مشخصى پيروى نمايد .
همانطور كه بذل و بخششهاى بىمورد عثمان به دوستان و بستگانش زيانبخش بود ، بىتوجهى حضرت على ( ع ) به فعاليتهاى توليدى و ذخاير مالى براى عالم اسلام خطرناك مىنمود .
در دورهء بنى اميه ستم مالياتى به ملل تابع افزايش يافت . سنگينى بار ماليات بالتمام بر دوش كشاورزان ايران قرار داشت « . . . اعراب بيش از زمان گذشته از مردم روستا ، كار اجبارى طلب مىكردند ، مانند حفر و تنقيهء مجارى آب ، احداث و تعمير جادهها ، ساختمان حصار قلعهها ، مسجدها ، و كاخها براى حكام عرب و غيره .
« همينكه خلفا موضوع ( مهر كردن ) افراد روستا را معمول داشتند ، وضع كشاورزان تحملناپذير شد . اين عمل چنين بود كه به گردن هرروستايى كه خراج و جزيه مىپرداخت ، صفحهاى سربى مىآويختند و روى آن مشخص مىكردند كه اين مرد اهل كدام روستا « بخش » و دهكده است . اگر مرد روستايى به ناحيهء ديگرى مىرفت ، وى را بازداشت كرده به محل سكونتش كه بر صفحه نوشته بود برمىگردانيدند و اگر كشاورز به محلى مىرفت و صفحهء سربى نداشت ، به عنوان ولگردى بازداشت مىشد . اين صفحهها را فقط پس از پرداخت تمام ماليات از گردن آنها دور مىكردند و مجددا هنگام حاصل نو مىآويختند . بر اثر به كار بستن شيوهء مهرزنى ، كشاورزان قادر نبودند از پرداخت جزيه و خراج تخلف كنند . اين رسم كه داغ بردگان را به ياد مىآورد ، در نظر روستاييان ايران كه هنوز نظامات جماعات آزاد و خودمختار روستايى را به ياد داشتند تخفيف و توهينى به شمار مىرفت . شيوهء مهر زدن تقريبا در تمام كشورهاى تابع اعراب در مصر و بين النهرين و ارمنستان و آذربايجان ايران و آسياى ميانه معمول بود . » « 2 »
مالياتهاى دورهء اسلامى :
بعضى از مالياتهاى دورهء اسلامى جنبهء مذهبى دارد كه به حكم قرآن و سنن و روايات ، مقرر گرديده است و برخى ديگر به تابعيت از رويهء معمول در نزد ملل مغلوبه و به خصوص ايران برقرار شده است .
مالياتهاى نوع اول عبارتند از : زكات : آيهء 83 ، سورهء البقره . آيهء 12 ، سورهء المائده . آيهء 72 ، سورهء انبياء و غيره . خمس : آيهء 42 سورهء انفال . جزيه : آيهء 29 سورهء توبه . مالياتهاى نوع دوم
هامش
( 1 ) . همان كتاب ، ص 111 .
( 2 ) . تاريخ ايران ، كريم كشاورز ، پيشين ، ص 83 تا 181 .