به زمان انوشيروان به ثلث تقليل يافت .
پولهايى كه به اين ترتيب با عدم رعايت عدالت واقعى گردآورى مىشد در راه مصالح اكثريت مسلمين مصرف نمىشد بلكه فقط سركردگان و سربازان عرب از اين خوان يغما سود و بهره مىبردند . به حكايت تاريخ ، پس از آنكه ابو عبيده بيت المقدس را در محاصره گرفت ، مردم تقاضاى صلح و سازش كردند به شرط آنكه خليفه « عمر » از مدينه بيايد ، خليفه قبول كرد و با سادگى و بىپيرايگى راه بيت المقدس پيش گرفت و به سركردگان مسلمين دستور داد در جابيه با او ملاقات كنند ، ولى در شام سركردگان مسلمين را ديد كه با جامههاى ديبا و اسبان يراقدار آمدهاند ، از ديدارشان برآشفت از مركب خويش فرود آمد . سنگ برداشت و به جانب آنان انداخت و با پرخاش تمام گفت ، در اندك مدت راه و رسم پيغمبر را فراموش كردهايد و به ساز و پيرايه روى آوردهايد ، ياران عذر آوردند كه اين لباس جنگ است ، نه از براى خودآرايى ، هم در اينجا بود كه بلال ( مؤذن قديم پيغمبر ) نزد خليفه آمد و از غفلت و خوشگذرانى امرا كه خود ، خوش مىخورند و مسلمانان را گرسنه مىدارند شكايت نمود ، خليفه اميران را ملامت كرد و واداشت كه نان عامه را عهده گيرند و آنها را گرسنه نگذارند . . . » « 1 »
به اين ترتيب مىبينيم كه از صدر اسلام آثار ظلم و اختلاف شديد طبقاتى در جامعهء مسلمين خودنمايى مىكند .
در دورهء عثمان حكومت فردى و عدم توجه به مصالح عمومى آغاز و معمول گرديد ، عثمان غير از بذل و بخششهاى بىجايى كه به بستگان و نزديكان خود مىكرد « از بيت المال مدينه هم مكرر مبلغهايى به قرض مىستاند و به كسان خويش جايزه مىداد ، اما وقتى خازن بيت المال آن را از وى مطالبه مىكرد ، در بازپس دادنش بهانهجويى مىكرد و تأخير و تعلل - يكبار كه اين خازن در طلب مالى كه خليفه به قرض از بيت المال گرفته بود اصرار ورزيد ، عثمان برآشفت و با وى به سختى سخن گفت ، كار به آنجا كشيد كه خازن به مسجد رفت و روى به مردم كرده گفت ، عثمان چنان مىپندارد كه من خزينهدار او و خويشاوند او شدهام ، در صورتى كه من خود را خازن بيت المال شما مىپندارم و نمىخواهم كه بيت المال را به عثمان تسليم كنم ، بعد هم كليد بيت المال را در مسجد بين مردم انداخت و به قهر رفت . . . » « 2 »
سياست مالى على ( ع ) :
على ( ع ) بر خلاف عثمان مىكوشيد كه دينارى از بيت المال را حيفوميل نكند و به مصارف شخصى نرساند و به اعوان و انصار خود ندهد ولى اگر تصور كنيم كه على ( ع ) اطلاعات اقتصادى و اجتماعى و سياسى داشت و به برنامهء مشخصى در امور مالى معتقد بود راه خطا رفتهايم ، على ( ع ) بدون اينكه به فرداى عالم اسلام بينديشد و براى ايام سختى و بدبختى مردم مالى اندوخته كند « . . . در بيت المال چيزى نگه نمىداشت ، هرروز جمعه
هامش
( 1 ) . بامداد اسلام ، دكتر زرينكوب ، ص 82 .
( 2 ) . همان كتاب ، ص 101 .