فصل دهم وزارت دارايى يا ديوان استيفاء بعد از اسلام
پس از ديوان صدارت ( يا وزارت ) يكى از مهمترين مشاغل دولتى تصدى ديوان استيفاء يا « ديوان مستوفى » بود كه امروز « وزارت دارايى » مىگوييم . معمولا متصدى و مسئول اين مقام خطير را « مستوفى » مىخواندند . قبل از آنكه از وظايف و حدود مسئوليت اين ديوان و كارگزاران آن در ايران مطلبى بگوييم ، از انواع و اقسام مالياتهايى كه پس از استقرار حكومت اسلامى بهوجود آمد ، سخن مىگوييم .
اسلام به طور كلى ، مسلمانان را تشويق مىكرد كه به نام « جهاد با شمشير و قوهء قهريه وارد خاك كفار شوند . در اين نبرد اگر كشته مىشدند به بهشت دست مىيافتند و در صورت پيروزى ، بر مال و جان كفار حاكم مىشدند . ( لنا احدى الحسنين ) در قرآن در سورهء هشتم از « غنايم جنگى » و حقوق و اختيارات مسلمانان سخن رفته است .
« به گفتهء قرآن ، غازيان اسلام كه وارد خاك كفار مىشوند ، حق دارند زنان و مردان غيرنظامى را بكشند و يا به بردگى خود درآورند ( غير از راهبان ) ، زنان و كودكان را بنده سازند . هرمال و منقولى از قبيل طلا و نقره و نسوج و اسب و دام را تصاحب كنند . اسيران برده از زن و مرد نيز جزو غنايم جنگى شمرده مىشدند . خمس يعنى يكپنجم مجموع غنايم از آن امام يعنى رئيس دولت عربى مسلمان بود و چهار پنجم غنايم ميان سپاهيان تقسيم مىشد .
« يك سهم پياده مىبرد و دو سهم سوار ، جهاد براى « غازى » و جنگجوى عرب نويد ثروت و مكنت بود . از مرگ ، به هنگام جهاد نيز بيمى نداشت ، زيرا اسلام چنانكه گفتيم به شهيد راه دين تمام موهبات بهشت را وعده داده بود .
« اسلام اراضى و اموال غيرمنقول را در ممالك مفتوحه « فى » يعنى اموال غنيمتى و تاراج مىشمرد و به اجماع مسلمانان يعنى دولت اسلامى متعلق مىدانست . » « 1 »
هامش
( 1 ) . تاريخ ايران ، تأليف محققان شوروى ، ترجمهء كريم كشاورز ، ج 1 ، ص 170 .