در تحت حكومت اوست ، هرقدر دور باشد ضباط و عمال را ياراى آن نيست كه بر مردم تعدى يا اجحافى كنند . كسى يكدفعه او را بىكار نديده است ، هيچكس را بر اسرار وى وقوف نيست . اما همهكس را بر عقل وى اعتماد است . از معتبرترين تجار محوطهء حكومت ، خود اوست ، و از اين ممر به قدر نصف ماليه كه از رعيت مىگيرد حاصل مىكند ، جميع ماليهء او را به صد هزار تومان تخمين كردهاند ، سى هزار تومان از املاك وى كه غالب آن زرخيز است حاصل مىشود . چهل هزار تومان از رعايا مىگيرد و بيست هزار تومان از منافع تجارت دريافت مىشود . گفته شده است كه سه هزار شترش هميشه در كاروانهايى كه به ايران و هندوستان آمدوشد مىكنند به كرايه است . ميوهء خشك و ساير محصولات املاك خود را به ديگر بلاد مىفرستد و از محصولات ديگر بلاد مىطلبد و مىفروشد . به صدق قول و درستى معاملت چنان مشهور است كه براتش نه فقط در خراسان بلكه در اطراف كابل و ايران نيز رايج است . اسحاق خان مطالعهء كتب بسيار مىكند و در تربيت فرزندان خود اهتمام دارد . . . تربت حيدريه كه دهى كوچك بود ، به همت او شهرى معتبر شده و مهمانخانهء اين شهر قريب پانصد مسافر را كفايت مىكند . . . » « 1 » جز در موارد استثنايى ، به طور كلى ، حكام و فرمانروايان براى تأمين نظر پادشاه وقت و پر كردن جيب خود ، به حقوق مردم تجاوز مىكردند ، مالكم كه در عهد فتحعلى شاه ناظر اوضاع سياسى و اجتماعى ايران بود ، مىنويسد : « حكام ممالك و اضلاع را مىتوان گفت كه در وضع سلوك غالبا متابعت ملوك وقت كنند لكن قانون حكومت به نوعى است كه بايد هميشه ، ايشان ، ميل به جور و تعدى داشته باشند . . . » « 2 »
فرمان حكومت كاشان فرخ خان :
فرخ خان بيش از يازده سال به عنوان پيشخدمت خاصهء پادشاه در خدمت محمد شاه بود و گاهگاه براى رفع مشكلاتى كه در ولايات پيش مىآمد مأموريت مىيافت و آثار كفايت از خود به ظهور مىرسانيد تا اينكه در شوال 1260 به موجب فرمان ذيل علاوه بر حفظ سمت صندوقدارى صندوقخانه ، به حكومت كاشان منصوب شد .
اكنون قسمتى از فرمان حكومت كاشان « . . . چون از روزى كه سلطان على الاطلاق . . . زمام سلطنت و شهريارى را به يد كفايت و كفالت ما گذاشت . . . شاهد حال عاليجاه . . . مقرب الخاقان فرخ خان پيشخدمت . . . ( بوديم ) از هذه السنه مباركه لوىئيل خيريت دليل شغل جليل حكومت دار المؤمنين كاشان را ، كه رعايت احوال رعيتش همواره منظور مرحمت اثر سركار اقدس همايون است ، به انضمام منصب صندوقدارى خانهء مباركه به مقرب الخاقان مشار اليه مفوض و مرجوع فرموديم ، در كمال صداقت و راستى در ترفيه حال رعايا و سكنهء دار المؤمنين كاشان و آبادى مساكن و رونق كسب و زرع و اجراى قنوات و وصول و ايصال ماليات كوشد . آسايش خلق خدا را سرمايهء ارتقاى مدارج عاليه و معارج قصوى دانسته ولايت را آباد و رعيت را به
هامش
( 1 ) . همان ، ج 3 ، ص 85 .
( 2 ) . همان ، ص 223 .