كوچك پل بندند تا فقيران به سهولت عبور توانند كرد . . . » « 1 »
نمونهاى چند از وقفنامهها
وقفنامهء خواجه : يكى از وقفنامههاى بسيار مهم و تاريخى ايران ، وقفنامهء خواجه رشيد الدين فضل اللّه همدانى است . با اينكه بسيارى از اوراق گرانقدر اين وقفنامه از بين رفته ، از آنچه اكنون باقى است مىتوان به ارزش و وسعت اين وقفنامه پى برد .
محتويات وقفنامه به طور كلى عبارتست از تسجيلات متعدد از علما و فقها و قضات و ارباب ديوان از سال 709 به بعد .
اهم همه ، گواهنامهاى است كه خلاصهء آن نقل مىشود :
« مضمون اين وقفيه كه مبنى است از خيرات و مبرات مخدوم جهانبان ، پشت و پناه اهل ايمان رشيد الدين ( فضل إله همدانى ) . . . اكثر آن مشرف است به خط مبارك وى و ذكر اوقاف آن ، در ميانه وقفيه مكتوب است به خط اين ضعيف به اذن و اجازت وى . . . جمله به اعتراف صريح و بيان فصيح و كلمات منيف و تقريرات شريف كه به حضور اين ضعيف از خدمت آن مخدوم اعظم كه بانى و واقف اين اصول و فروع است كه در وقيفه مبارك مفصل و مشروح است ، صادر شد . . . و اين ضعيف بعد از تقدم وظايف شرع . . . به صحت اعتراف واقف مذكور . . . به صحت مضمون اين وقفيه حكم كرده آيد و همچنان به صحت مضمون جزو آخرى كه به خط اشرف خود نبشته و به آخر وقفيه الحاق فرمود . . . اعترافات فاسد و شبه غير وارده كه عادت طاعنان و معاندان باشد ، از آن جمله دور كردهاند ؛ به سوانح شرحى و جمعى از امنا و عدول و ائمه فحول به آن گواه گرفته شد ، و اللّه الموفق ، كتبه العبد الضعيف عبد اللّه بن عمر بن محمد التبريزى الحسينى الحاكم به مدينهء تبريز به تاريخ هذه الوقفيه المباركه غرهء ربيع الاول سنهء تسع و سبعمائه . » « 2 »
متن قسمت اساسى وقفنامه كه حدود و شرايط و وظايف است ، به خط رشيد الدين است و در آغاز ، صفحهاى تذهيب شده دارد حاوى نام وقفنامه با سه شمسه . و در ميان اين سه شمسه خط رشيد الدين ، اين عبارات كتابت شده است : « شرط مؤكد با فرزندان خويش نسلا بعد نسل و عقبا بعد عقب مىكنم و در مقابله حقوق پدرى كه در ذمت ايشان عقلا و شرعا و عرفا لازم است ، در عدهء ايشان كرد ، سوگند غلاظ و شداد ايشان را مىدهم . خصوصا با آنك برحسب شرط واقف در هرعهدى نوبت توليت و اشراف و نظر بديشان رسد و مباشر اين اشغال خير گردند ، در آنچ اين وقفيه را به هرماهى يك نوبت مطالعه كنند تا بر احوال شروط آن كما ينبغى واقف شوند و در كيفيت تصرفات واقف گردند . و نيز نصيحتى كه ايشان را كردهام ملكه گردد ، تا در محافظت
هامش
( 1 ) . حبيب السير ، ج 3 ، ص 108 .
( 2 ) . « معرفى نسخهء اصلى وقفنامهء رشيد الدين فضل اللّه » به قلم ايرج افشار ، مجلهء بررسيهاى تاريخى ، سال 5 ، ش 1 ، ص 251 به بعد .