كار اوقاف بس پريشان شد * خواجه از مدرسه پشيمان شد
مدرسه كاروانسرا كردند * طلب علم را رها كردند
يك وقفنامهء تاريخى
وقفنامه دهنمك كه به خط علاء الدوله سمنانى است ، در سال 1321 يا 22 هجرى كه حاج ميرزا زمان خان ، عموى فرخ خان امين الدوله مأمور مميزى نواحى سمنان بوده ، در آنجا سواد وقفنامه را ديده است . « واقف يكى از علماى خاندان غفارى بوده و در سنهء 704 قريهء دهنمك را وقف نموده . . . و تا 598 سال قبل نسب اين سلسله به موجب وقفنامه مقرون به صحت بوده و مورد تأييد علاء الدوله سمنانى قرار گرفته است . » « 1 »
از دورهء نادر شاه به بعد در اثر بىثباتى اوضاع و بىتوجهى زمامداران به امور شرعى ، عرفى و اخلاقى ، كمتر كسى در مقام وقف اموال و دارايى خود برمىآمد .
نادر چنانكه گفتيم با روحانيان شيعه رابطهء خوبى نداشت . براى تضعيف آنها قسمت اعظم زمينهاى موقوفه را به ارزش يك ميليون تومان ضبط كرد . او با موقوفهداران از اين جهت كه هيچ قدم مثبت و مفيدى در جامعه برنمىدارند و كارى جز دعاگويى ندارند ، بهسختى مخالف بود و سپاهيان وفادار خود را بر خيل دعاگويان مرجح مىشمرد . با اين حال پس از پايان عصر نادرى و سپرى شدن دورهء فترت و آشوب و استقرار حكومت قاجاريه ، بار ديگر سنن قديم تجديد شد .
در دورهء قاجاريه كسانى كه به وقف دارايى خود اقدام كردهاند ، كم نيستند . در گنجينهء آثار تاريخى اصفهان از : « كتيبهء مربوط به يك آبانبار قديمى در زواره كه اشعار آن را مجمر اصفهانى ، معاصر با آقا محمد خان قاجار سروده است و مادهء تاريخ آن را هم دربر دارد » ، سخن رفته است :
در زمان سلطانى كه نهيب او باشد * رعشه در تن باد و لرزه در دل دريا
شاه معدلتآيين ! قهرمان محمد خان * آنكه ز آتش قهرش آب گيرد ، استسقاء
در زواره از نو شد بركهاى بناكآمد * چون سپهر نيلىفام چون محيط گوهرزا
نيستى اگر كوثر ، پس چراست جانپرور ؟ * نيستى اگر زمزم ، پس چراست روحافزا ؟
زد رقم به تاريخش كلك فكرت مجمر * در مدينهء سادات زمزمى شده پيدا « 2 »
صورت يك وقفنامه :
« الحمد للّه الذى هو الواقف على السراير و الضماير ، و بعد بر واقفان مواقف توفيق . . . مخفى نماناد كه در سرزمين زندگى ، تخم نشاندن در عين نيكوكارى مثمر ثمر آنهاست و در زراعتگاه دنيا كه مزرعهء آخرت است افشاندن بذر نيكو و رستگارى سبب ادراك ربح در وقت احصاء عملهاست بناء عليهذا وقف صحيح شرعى نمود گرامى منزلت محمد جعفر ولد مرحوم كربلايى حسنعلى ، همگى و تمامى قريهء فلان با جميع توابع عرفيه و لواحق شرعيهء آنكه منافع آن همهساله در ايام عاشورا مصارف تعزيهدارى خامس آل عبا عليه آلاف التحية
هامش
( 1 ) . همان ، ج 19 ، ص 10 به بعد ، به اهتمام حسين محبوبى اردكانى .
( 2 ) . گنجينهء آثار تاريخى اصفهان ، پيشين ، ص 233 .