در دست او نخواهد ماند و به خان ديگرى انتقال خواهد يافت . بدينجهت نهتنها درختى در آن نمىنشاند ، بل درختان سابق را ( اگر باقى مانده باشد ) مىبرد و مىبرد . نهتنها باغى احداث نمىكند بل باغ آماده را تبديل به زمين زراعتى مىكند كه عايدى او بيشتر و خرجش كمتر است ، نهتنها خود مخارج تنقيه و تعمير قنات را نمىدهد . . . » « 1 »
آقاى دكتر باستانى پاريزى در آسياى هفتسنگ ضمن توصيف مظالم خواجه قوام الدين سابق الذكر مىنويسد : « چون فرزند تاج الدين ابو الخطاب به رغم دستور خواجه به شهر آمد ، قوام الدين او را دستگير كرد و فرمان داد لبانش را بدوزند . »
مصرف عوايد اوقاف
به طور كلى از چگونگى مصرف عوايد اوقاف در ايران بعد از اسلام اطلاع دقيقى نداريم . آنچه از قراين پيداست ، در آن ايام نيز عمال دين و دولت كمتر در مقام اجراى دستور واقف ، و اعمال حق و عدالت بودند . ابن بطوطه در سفرنامهء خود ، ضمن وصف دمشق ، از موقوفات اين ناحيه سخن مىگويد و مىنويسد : « موقوفات دمشق از جهت نوع و موارد مصرف آن ، خارج از حد شمار است ؛ يك دسته از اين موقوفهها مخصوص كسانى است كه استطاعت مالى براى رفتن به حج ندارند و مخارج مسافرت از محل اينگونه موقوفات پرداخته مىشود . يك دستهء ديگر موقوفههايىست كه از محل درآمد آنها براى دختران فقير كه مىخواهند شوهر كنند ، جهيزيه تهيه مىشود . يك قسمت ديگر وقف براى آزاد كردن اسيران است . بخش ديگر وقف ابناء السبيل است كه به اندازهء كفايت خوراك و پوشاك و خرجى به آنان پرداخته مىشود .
اوقاف ديگر هم براى راهسازى و نگهدارى و سنگچين كردن آنها معين شده ، زيرا كوچههاى دمشق از دو طرف سنگفرش دارد و پيادهها از كنار و سوارهها از وسط عبور مىكنند . موقوفات ديگرى براى مصرف امور خيريه در اين شهر وجود دارد . »
سپس ابن بطوطه حكايت مىكند : « روزى از يكى از كوچههاى دمشق مىگذشتيم ، غلام بچهاى از دستش كاسهء چينى افتاد و بشكست . مردم دور او جمع شدند ، يكى گفت غم مخور شكستههاى كاسه را جمع كن ، و ببر پيش رئيس اوقاف . او چنين كرد ، و رئيس اوقاف پس از رسيدگى ، پول ظرف را به او داد و اين غلام بچه را از ضرب و شتم ارباب نجات داد . » « 2 »
همچنين مطالعهء كتابچهء موقوفات يزد ، بهخوبى دامنهء وسيع موقوفات را در دوران بعد از اسلام در اين شهرستان نشان مىدهد . مساجد و مشاهد و مدارس يزد داراى موقوفات گوناگون و متنوعى بود كه كمابيش عوايد آن به مصرف مقرر مىرسيد . در فصل سوم اين كتاب در مورد مدارس چنين آمده است : « در ازمنهء سابق ، در دار العبادهء يزد زياده از چهار صد مدرسه ، و بقعهء شريفهء معموره مىبود كه هريك از آنها موقوفات كلى و جزيى مىداشته ؛ و نظر به انقلاب
هامش
( 1 ) آسياى هفتسنگ ، پيشين ، ص 201 به بعد .
( 2 ) . سفرنامه ابن بطوطه ، پيشين ، ص 94 .