مىنمايند . »
شيل دربارهء افسران ايران مىنويسد : « صاحبمنصبان ايران غير از افسران توپچى ، يك پول سياه ارزش ندارند . خاصه خرجى و رشوه پايهء ترقيات لشكرى را مىسازد . كسى كه كمترين اطلاعى از مسايل نظامى را ندارد ، يكباره تغيير لباس مىدهد و به مقام سرهنگى و سرتيپى و حتى سرلشكرى و گاه به فرماندهى كل قشون مىرسد .
سرداران و افسران به رموز و مسايل نظامى و تاكتيك آشنايى ندارند . فرماندهان خارجى هم گاه به ملاحظات سياسى خاينانه ميدان جنگ را ترك مىكنند . چنانكه در جنگ اصلاندوز چنين كردند و به شكست ايران و عقد عهدنامه گلستان انجاميد . نقص ديگر قشون ايران آن بود كه دولت در زمان صلح در فكر انتظام امور سپاهى نبود . »
در قشون ايران افسران فرانسوى ، روسى و لهستانى نيز خدمت مىكردند . بعضى از آنها مانند ژنرال « بروسكى » ، صادقانه خدمت مىكردند . ولى اكثر آنها عامل سياستهاى خارجى بودند .
امير ، از آغاز زمامدارى در صدد اصلاح قشون ايران برآمد و تصميم گرفت از خبرگان خارجى استمداد جويد . ولى براى آنكه از انگيزههاى سياسى به دور باشند ، از كارشناسان اطريشى و پروسى استمداد جست . ولى متأسفانه پيش از آنكه نقشههاى وسيع امير براى بهبود سازمان نظام ايران صورت عمل بگيرد وى از صدارت بر كنار شد . در « كتابچهء خيالات اتابكى » جمع قشون ايران را 170 هزار نفر در نظر گرفته بود . اما از آمارى كه در دست است ، جمع سپاه ايران در اوان بر كنار شدن امير از صدارت به 248 ، 137 نفر مىرسيد .
نكتهء جالب توجه اينكه براى ايلات ، هنگهاى ثابت برقرار نمود و صاحبمنصبان را فرستاد كه به آنها تعليمات جديد دهند . از اقليتهاى مذهبى در اروميه سلماس و جلفاى اصفهان دو فوج جداگانه تشكيل داد ، و افسر آنها از خود آنها بود . ديگر از اقدامات اصلاحى امير ، جلوگيرى از بذل و بخشش مقامات نظامى به اشخاص ناصالح بود . علاوه بر اينها ، وى به تأسيس كارخانههاى اسلحهسازى در تهران ، آذربايجان ، نايين ، خراسان و اصفهان اقدام نمود و براى ادارهء قورخانه در تهران و شهرستانها ، اشخاص كاردانى تعيين كرد .
« كارخانهء توپريزى و باروتسازى تبريز كه يادگار عهد عباس ميرزا بود ، از نو به كار افتاد . در اميرآباد تهران ، كارخانهء مهماتسازى تأسيس شد و در زمين مهران باروتكوبخانهاى برپا گرديد كه « استنله » ى فرانسوى در آن كار مىكرد . آهن مورد نياز پارهاى از كارخانههاى اسلحهسازى از معادن نانيج مازندران و ماسولهء گيلان استخراج گشت . مادهء قطران را كه در توپخانه مصرف داشت و تا آن زمان از روسيه وارد مىكردند ، در رحمتآباد گيلان ساختند . از تأسيسات ديگر ، عمارت توپخانه و ميدان توپخانه مىباشد كه در 1267 بنا گرديده . » « 1 » در پايان اين قسمت آمار
هامش
( 1 ) . امير كبير و ايران ، پيشين ، ص 280 به بعد .