نظامى تهيه كنند .
اين آييننامه توسط مسيو بهلر سرتيپ فرانسه تصنيف و توسط محمد كريم ترجمه گرديد .
ناصر الدين شاه آن را خوب و سودمند تشخيص داد . . . » « 1 »
نتيجهگيرى فرخ خان از شكستها
پس از قضيهء هرات و افغانستان و تحريكات انگليسيها در پاريس ، بين سفير انگليس و فرخ خان غفارى امين الملك ، نمايندهء مختار دولت ايران ، عهدنامهاى منعقد گرديد و به موجب آن افغانستان از خاك ايران منتزع شد . فرخ خان كه از رجال روشنفكر دورهء قاجاريه بود ، پس از مشاهدهء پيشرفتهاى سريع غرب به اين نتيجه رسيد كه اگر ايران همچنان از غافلهء فرهنگ و تمدن غرب عقب بماند ، دير يا زود ، دول بزرگ به عناوين ديگر مزاحم حكومت ايران خواهند شد . بدينسبب در گزارش مفصلى كه بعد از انعقاد عهدنامهء پاريس به تهران فرستاد ، نوشت :
« هيچكس قبول نمىكند كه با اين وضعى كه حال در ايران هست بتواند در مقابل لشكر كم انگليس يا روس خوددارى و مقاومت كند . به همين اعتقاد امپراتور فرانسه به آن شدت محرك شد در گذرانيدن معاهده ، شب و روز جميع اوقات سلاطين و رجال دولت يوروپ صرف ترقى مملكت و نظام لشكر است ، حالا كه صلح شد ، فرصت بهدست آمد ، بايد هيچ فراموش نكرد كه . . . دولت زور مىخواهد و نظم ، هيچچيز براى برقرار داشتن عهدنامه بهتر از نيرو و قوت نيست كه همهء دول روزبهروز ببينند كه دولت ايران چقدر مراقبت در نظم قشون و آبادى مملكت و آسودگى رعيت و تحكيم بنادر خود دارد . »
چنين به نظر مىرسد كه فكر استخدام يك عده از افسران فرانسوى براى تعليم و آموزش ارتش ايران كه قرارداد استخدام آنها به وسيلهء خود فرخ خان بسته شد ، از همين گزارش سرچشمه گرفته است . پس از مذاكرات و مكاتبات مكرر ، سرانجام مقرر گرديد « هشت تن افسر و چهار درجهدار ، يك رئيس و يك معاون براى دستهء موزيك نظامى انتخاب شوند . « هيأت نظامى فرانسه نيز در هشتم اوت 1858 ( 27 ذى حجه 1274 قمرى ) از بندر تولون به طرف ايران حركت كردند . . . و در هشتم ربيع الثانى 1275 قمرى به تهران رسيدند . . . » « 2 »
نقش مردم در شكستها و پيروزيها
انصارى در كتاب آگهى شهان از كار جهان علت اصلى شكستهاى مكرر محمد شاه غازى را از سالار ، و موجب واقعى پيروزى قواى ناصرى را بر او از قول پيرى كه ناظر اوضاع بوده است ، چنين مىنويسد : « . . . خودم ايستاده بودم ، محمد شاه پانزده فوج سوار مستعد مكمل روانهء خراسان نمود . وقت سان دادن در ميدان به آنها شخصا خطاب نمود : اى سرباز و سوار ، زن و بچه خراسانيان ياغى را به شما بخشيديم ، برويد هرچه مىخواهيد بكنيد . اين خبر به خراسانيان رسيد . همه در طغيان و
هامش
( 1 ) . همان ، س 5 ، ش 6 ، ص 57 .
( 2 ) . نامهها و اسناد تاريخى از جلايريان تا پهلوى ، پيشين ، ص 222 به بعد .