رسيد كه پاسكويچ با اخذ پانزده كرور غرامت جنگ به روسيه بازگردد و از آذربايجان و ولايات نخجوان و ايروان و قراباغ و آباديهاى آن نواحى كه قبلا متعلق به ايران بود دست بردارد . قرارداد تصويب شد فقط تصويب شاه مانده . . . در تهران پس از مذاكرات فراوان ميزان غرامت به ده كرور تقليل يافت قرار شد در دهخوارقان مذاكرات نهايى صورت گيرد ، شجاع السلطنه و چند تن ديگر شاه را منصرف كردند . كوششهاى عباس ميرزا به هدر رفت روسها در صلح را بستند . . . حماسهء جهاد دليران و عصيان شيران چيزى جز تضييع زمان و تكثير زيان بهبار نياورد . آخر كار مكدانلد سفير انگليس پيش خاقان بار يافت و او را به انعقاد عهدنامه تركمانچاى مجاب ساخت . . . » « 1 »
ارتش ايران در اواخر سلطنت فتحعلى شاه
« در گيرودار جنگهاى اول ايران كه بين سالهاى 1218 تا 1228 قمرى رخ داد ، زمينهء اتحاد نظامى ايران و فرانسه به موجب قرارداد فين كنشتاين فراهم گرديد . فتحعلى شاه كه سپاهيان ايران را در برابر ارتش منظم و ورزيدهء روسيه ناتوان يافت ، مصمم گرديد با ايجاد مناسبات دوستانه با فرانسه ، هم از پشتيبانى اين دولت براى پس گرفتن ايالت گرجستان از روسيه برخوردار بشود و هم به كمك افسران فرانسوى ، ارتش ايران را به سبك نظام اروپايى تغيير شكل داده و مجهز نمايد . از طرف ديگر ناپلئون امپراتور فرانسه نيز كه خيال تسخير هندوستان و شكست انگلستان را در سر مىپرورانيد ، از اتحاد با ايران حسن استقبال نمود . زيرا با همكارى ايران و استفاده از راهنمايى ايرانيان ، مىتوانست به آسانى هندوستان را تسخير نمايد .
اظهار علاقهء ايران و فرانسه و برقرارى دوستى ، سرانجام منجر به امضاى قرارداد معروف فين كنشتاين گرديد و متعاقب آن يك هيأت نظامى فرانسه به رياست ژنرال گاردان در تاريخ 12 رمضان 1222 قمرى برابر با 4 دسامبر 1807 ميلادى وارد تهران شده مشغول كار گرديد .
در ميان نخستين دستهء اعزامى دولت فرانسه ، چهارده افسر و درجهدار وجود داشت . اين هيئت مدت يك سال و دو ماه و نه روز در تهران ماند و در اين مدت سه مركز تعليمات نظامى در تهران ، تبريز و اصفهان تشكيل دادند و هزاران سرباز ايرانى را با فنون نظام جديد اروپايى آشنا ساختند . در آن موقع ارتش ايران لباس متحد الشكلى نداشت ، فرانسويان براى دستجات پياده و سوار و توپخانهء ايران لباسهايى به فرم ارتش فرانسه ترتيب دادند و صنفها را براساس سازمان سپاهى ناپلئون منظم ساختند . دو كارخانهء توپريزى در تهران و اصفهان داير نمودند و به جاى زنبوركها . . . توپخانهء كوهستانى ايجاد كردند ، لكن درست در هنگامى كه ايران محتاج كمك نظامى بود ، به علت تغيير سياست و توافق ناپلئون با تزار روسيه ، ادامه فعاليت ژنرال گاردان ، با بنبست مواجه گرديد و در ذيحجهء 1223 قمرى هيئت مزبور خاك ايران را ترك گفت . » « 2 » در اين موقع انگليسيها از موقعيت موجود استفاده كردند و جاى فرانسويان را گرفتند و عدهاى افسر و گروهبان
هامش
( 1 ) . يك نامهء تاريخى ، عبد العلى كارنگ ، به نقل از فرهنگ ايرانزمين ، ج 12 ، ص 298 به بعد .
( 2 ) . مجلهء بررسيهاى تاريخى ، ش 26 ، ص 126 .