موسيقى بداند . . . اصولدان و مقامشناس بود و نرد و شطرنج نيكو داند ، ليكن نه چنان كه به قماربازى شهرت يابد و سير الملوك را مستحضر باشد و اگر شعر نتواند گفت ، شعرشناس باشد و لطيفهگوى بود . . . » « 1 »
بطوريكه عوفى در جوامع الحكايات متذكر شده است « نديم بايد پاكيزهسخن و نيكولباس و خوشمحاوره و لطيفطبع باشد و قصص و تواريخ بسيار داند . . . و نيز ملاعبت نرد و شطرنج . . . و از علم موسيقى و شناختن پردهها و معرفت آوازها باخبر باشد . و پيش از اين نديمان به اين مثابت بودهاند . اما امروزه . . . رواج فضل و مزاج هنر ، رو به كسادى نهاد . . . » « 2 » دهقان على شطرنجى درين معنى لطيفه گفته است :
چه بايد بهر آداب نديمى * دگر بر جان و دل زحمت نهادن
زبان خود به نظم و نثر جارى * ز خاطر نكتههاى بكردادن
كه بازآمد همه كار نديمى * به سيلى خوردن و دشنام دادن
چنان كه گفتيم « بعضى از پادشاهان ، منجمين و اطباء را به عنوان نديم انتخاب مىكردند .
اين دو جماعت در احوال شاه تأثير فراوانى داشتند ، مخصوصا منجمين ، سعد و نحس ايام و بروز حوادث نيك و بد را اطلاع مىدادند ، با اينكه در حديث آمده كه : المنجمين الكذاب ، مع ذلك پادشاه و درباريان او براى گفتههاى منجمين ، ارزش بسيار قائل بودند ، هنگام بيمارى پادشاه ، عدهاى از بهترين پزشكان به مشاوره مىپرداختند و فئودالهاى بزرگ ، براى اعلام وفادارى ، شخصا دامن خدمت بر كمر مىزدند . ابن بطوطه در سفرنامه خود ، با تعجب از يك پزشك يهودى در دربار سلاجقه نام مىبرد كه كليهء علما و روحانيان در برابر او به احترام بلند مىشدند ، و وى همواره پهلوى تخت شاه مىنشست ، در دربار غير از نوبتچيها ، پردهدارها و دربانها ، عدهاى از پسران و دختران زيبا ، به كار ساقيگرى مشغول بودند . فئودالهاى بزرگ با چكمههاى مخصوص و عدهاى قراول مسلح داخل قصر شاهى مىشدند و در مواقع رسمى هر كسى در محل خود قرار مىگرفت و شاه در جايگاه خود مىنشست . سالن شاه از شمعدانهاى نقرهاى روشن مىشد ، در مجالس مهمانى انواع اغذيه وجود داشت و از شراب و انواع شربتها استفاده مىكردند . رامشگران با كلاه و لباس مخصوص خود ، به نواختن موسيقى مشغول بودند .
آلات موسيقى عبارت بود از كوس ، نقاره ، نفيرزرنا ، رباب ، طبل و غيره . پسران و دختران زيبا با لباسهاى فاخر دايره مىزدند و آواز مىخواندند . غير از موسيقى و رقص ، مسخرگى و شعبدهبازى نيز در ميان درباريان خريدار داشت . در آن دوره نيز شعبدهبازان ماهر و زبردست ، به كارهاى خارق العاده دست مىزدند . و بعضى از هنرمندان ، عمليات اكروباتيك انجام مىدادند و
هامش
( 1 ) . انيس الناس ، به كوشش ايرج افشار ، بنگاه ترجمه و نشر كتاب ، ص 390
( 2 ) . عوفى ، جوامع الكايات ، به اهتمام رمضانى ، ص 293