هزينهء فرستادن هرنامهاى پنج شاهى معين شده بود . و از هرپاكتى كه حاوى پنج نامه بود ، يك ريال دريافت مىكردند . مسافران و كسان ديگر و سفارتخانهها مىتوانستند اسبان چاپارى را از قرار فرسخى ده شاهى ، و اگر مىخواستند شاگرد چاپار همراه ببرند ، فرسخى ده شاهى به ميزان كرايهء مزبور افزوده مىشد . اين قاعده از اول صفر 1267 اجرا گشت . . . نمايندگان سياسى ازين نظم جديد اظهار خرسندى و از اينكه فاصلهء بعضى منازل هفت يا هشت فرسخ است و موجب خستگى شديد اسبان مىشود ، اظهار ملال كردند . و دولت متوجه اين نقص شد ، بر عدهء چاپارخانهها و توقفگاههاى سر راه افزود . در اين ايام پست ماهى دوبار در اول و پانزدهم ماه از تهران به آذربايجان ، خراسان ، فارس ، گيلان ، مازندران استرآباد و كرمانشاهان مىرفت و روز 14 و 29 هرماه بازمىگشت . و به كرمان چون دور بود ، ماهى يكبار چاپار روانه مىگرديد . گردش كار چاپارخانه با در نظر گرفتن زمانه و وسائل موجود ، بسيار سريع و مرتب بود ، چاپار راه اصفهان و تهران را سه روزه طى مىكرد و بازمىگشت . . . در زمان شورش سالار در خراسان ، چاپار دولتى راه بين مشهد و تهران را دو روزه پيمود . بعد از امير ، وضع چاپارخانهها مانند ديگر كارها رو به ويرانى نهاد . ميرزا جعفر خان مشير الدوله نايب التوليه آستان رضوى در نامه 16 ذيحجه 1278 از آشفتگى اوضاع شكايت مىكند و از اينكه كسى در مقام پاكيزه نگاه داشتن چاپارخانهها و آبانبارها نيست اظهار ملال مىنمايد ، مىگويد حيف است كه اين « يادگارى از ميرزا تقيخان » منهدم گردد .
ديگر از اقدامات اين دوره تنظيم تذكرهء چاپى در ايران است . در سال 1267 با علامت شير و خورشيد كه نشان رسمى دولت بود ، تذكرههايى چاپ گرديد . به اين اقدام ، دولت روسيه ، اعتراض كرد . ولى مصلحتگذار ايران در پطرزبورگ با پاسخى منطقى دولت روسيه را قانع كرد . . . « 1 »
« در سال 1877 ميلادى مملكت ايران نيز جزو ممالك اتحاديهء پستى آمد . در سفر اول ناصر الدين شاه به اروپا كه در سال 1290 هجرى قمرى مطابق ( 1873 م . ) اتفاق افتاد ، در مراجعت چند نفر صاحبمنصب پستچى اطريشى استخدام كردند ، اينها بعد از چندى به ايران آمدند و مشغول تعليم امور پستى شدند . يك عده ايرانى را تحت تعليم قرار دادند تا امور پستى را فراگرفتند ، در سال 1292 پست ايران به شكل پست اروپا درآمد . » « 2 »
پست و تلگراف و تلفون
: خطوط پستى مجموعا قريب 2410 فرسخ ( 000 ، 15 كيلومتر ) مىشود كه عبارتست از : راههاى شوسهء درشكهرو ، راههاى غير شوسهء درشكهرو ، راههاى پيادهرو و سوارهرو .
« پست را در راههاى شوسه و غير شوسه ، درشكه و گارى چهار اسبه حملونقل مىنمايد . در
هامش
( 1 ) . مجلهء پستى ، سال 1312 ، شمارهء 6 و 7 ، ص 56 .
( 2 ) . اميركبير و ايران ، پيشين ، ص 330 به بعد .